Viết assignment đại học như thế nào để đạt chuẩn UK và Úc?

Assignment là một bài tập học thuật được giao với một trong hai mục đích, như University of Waterloo Centre for Teaching Excellence (n.d.) phân loại trong tài liệu về các dạng bài đánh giá. Mục đích thứ nhất là formative, tức bài để bạn luyện tập và nhận phản hồi trong lúc môn học đang diễn ra, thường tính rất ít hoặc không tính vào điểm. Mục đích thứ hai là summative, tức bài để đánh giá bạn đã đạt chuẩn đầu ra của môn tới đâu và được cộng thẳng vào điểm cuối môn. Phân biệt này quan trọng, vì với một bài summative thì mỗi quyết định về cấu trúc, trích dẫn và word count đều ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả của bạn. Black và Wiliam (1998), trong bài tổng quan có ảnh hưởng lớn về đánh giá trong giáo dục, cho thấy đánh giá formative giúp nâng kết quả học. Về sau giới giáo dục quen gọi hai loại này là đánh giá để học (assessment for learning) và đánh giá kết quả học (assessment of learning), và đây là lý do phân biệt này nằm ở trung tâm cách các trường xây dựng đề bài. Biết mình đang cầm loại bài nào giúp bạn ước được một lỗi nhỏ ở giai đoạn đầu sẽ tốn kém tới mức nào.

Về hình thức, assignment viết ở bậc đại học thường xuất hiện dưới dạng essay, report, case study, reflective journal hoặc annotated bibliography, đúng nhóm dạng bài mà UNSW Library (n.d.) liệt kê là phổ biến nhất trong tài liệu ELISE về đánh giá tại UNSW. University of Queensland (n.d.) xếp các dạng bài phổ biến theo mục đích như bảng dưới đây, và cách xếp này đáng ghi nhớ vì nó cho bạn biết marker muốn thấy gì ngay cả trước khi bạn đọc tới tiêu chí chấm đầu tiên.

Du học sinh cần lưu ý rằng trong cùng một môn, assessment 1 có thể là essay, assessment 2 là report và assessment 3 là reflective journal, và mỗi dạng được chấm theo một bộ tiêu chí khác nhau. Vì vậy, thay vì áp một công thức viết duy nhất cho cả kỳ, bạn nên xác định dạng bài trước tiên rồi mới quyết định cách viết.

Khi nhận đề, bạn chưa nên mở tài liệu ngay mà nên xác định trước ba thông tin nền là dạng bài, số từ và kiểu trích dẫn, rồi mới tách câu hỏi thành ba thành phần gồm command word (động từ ra lệnh trong đề, cho biết bạn phải làm gì), topic (chủ đề) và focus (trọng tâm). Massey University (n.d.) khuyến nghị trình tự này, vì khi chưa hiểu câu hỏi thì thời gian đọc tài liệu rất dễ bị dùng sai chỗ. Tiêu chí chấm viết ra giấy cũng không tự nó giải thích được hết. O'Donovan, Price và Rust (2004) phát hiện rằng sinh viên được đối chiếu đề bài với bài mẫu đã chấm điểm hiểu chuẩn chấm rõ hơn hẳn những sinh viên chỉ đọc tờ tiêu chí, nên hướng dẫn chấm bài sẽ dễ hiểu hơn nhiều khi bạn đặt nó cạnh một bài mẫu hoặc một bài đã nộp của khoá trước.

Lấy một ví dụ gần với thực tế của nhiều bạn. Một đề "Critically evaluate the effectiveness of..." trong môn Marketing tại RMIT đòi hỏi bạn đưa ra một phán đoán tổng thể về mức độ hiệu quả, có bằng chứng và tiêu chí rõ ràng chống đỡ, chứ không phải một phần kể lại các lý thuyết đã học. Nếu bài chỉ dừng ở mô tả thì dù viết đúng và đủ, điểm vẫn khó vượt mức trung bình, vì command word của đề chưa được trả lời.

Bảng command words thường gặp

Các động từ này không được chọn ngẫu nhiên. Chúng tương ứng với sáu bậc tư duy trong bộ phân loại mục tiêu giáo dục mà Anderson và Krathwohl (2001) sửa đổi từ thang Bloom, đi từ remember, understand, apply, analyse, evaluate cho tới create, tức từ ghi nhớ đơn giản tới tạo ra một sản phẩm hoàn toàn mới. Outline và describe nằm ở bậc thấp của thang này, còn critically analyse và evaluate nằm gần đỉnh, nên hai động từ sau luôn được chấm nặng hơn dù đề bài giới hạn cùng một số từ. University of Portsmouth (n.d.) cũng có một trang riêng giải nghĩa các task word trong essay, và nếu trường bạn có danh sách riêng thì danh sách đó mới là thứ cần bám theo.

Tách câu hỏi phức thành từng phần trước khi đọc tài liệu

Với những đề dài gồm nhiều vế, Massey University (n.d.) khuyên bạn tách câu hỏi thành từng phần nhỏ và xác định command word cho từng phần, vì một đề có thể vừa yêu cầu outline một khung lý thuyết vừa yêu cầu evaluate cách áp dụng khung đó. Khi đã có danh sách các phần cần trả lời, bạn đọc tài liệu có định hướng hơn hẳn và giảm được rủi ro viết lạc trọng tâm dù nội dung không sai. Bảng tra 16 command words theo định nghĩa của writing centre các trường, kèm phương pháp ba bước đọc đề, nằm trong hướng dẫn giải nghĩa command words của MAAS.

Massey University (n.d.) chia việc lập kế hoạch cho một assignment thành năm giai đoạn, gồm nắm yêu cầu của bài, diễn giải câu hỏi, brainstorm ý tưởng, lập dàn ý ban đầu, rồi sắp xếp lại các ý theo trình tự lập luận. Năm giai đoạn này nghe có vẻ hiển nhiên, tuy nhiên chúng buộc bạn trả lời được câu hỏi "bài này cần chứng minh điều gì" trước khi viết câu đầu tiên, và đó là chỗ khác nhau giữa một bài có mạch và một bài chỉ gom ý. Cách lập kế hoạch cũng ảnh hưởng tới kết quả cuối cùng. Torrance, Thomas và Robinson (2000) theo dõi sinh viên đại học suốt cả khoá học và thấy rằng những bạn xác định lập luận tổng thể trước khi viết, thay vì viết từng câu rồi mới nhận ra lập luận của mình là gì, cho ra bài viết mạnh hơn theo thời gian.

Với du học sinh Việt, MAAS khuyến nghị thêm một điều chỉnh nhỏ nhưng đáng giá, đó là lên dàn ý bằng tiếng Anh ngay từ đầu, thay vì phác thảo bằng tiếng Việt rồi dịch lại. Khi dàn ý đã nằm trong tiếng Anh, các topic sentence (câu chủ đề mở đầu mỗi đoạn) và từ nối hình thành tự nhiên theo cấu trúc học thuật của ngôn ngữ đích. Ngược lại, viết bằng tư duy tiếng Việt rồi dịch thường cho ra câu dài hơn, vòng hơn và dễ bị marker đánh giá là thiếu mạch lạc.

Mỗi dạng assignment có một cấu trúc chuẩn riêng, và áp cấu trúc essay cho một đề report, hoặc ngược lại, là lỗi làm bài mất điểm ngay từ hình thức trước cả khi nội dung được đọc kỹ. Nesi và Gardner (2012), trong nghiên cứu quy mô lớn về bài đánh giá tại các đại học Anh trên hàng chục ngành học, xác nhận điều này bằng dữ liệu thực tế. Hai tác giả cho thấy mỗi dạng assignment vận hành như một thể loại riêng với cấu trúc kỳ vọng riêng, và một bài mang hình dáng của sai thể loại vẫn đọc như một bài viết tốt nhưng lệch trọng tâm, dù nội dung chính xác tới đâu. Các quy tắc cấu trúc trong phần dưới đây đều lấy từ hướng dẫn công khai của các trung tâm hỗ trợ học thuật, gồm University of Oxford, University of Leeds, University of Reading, University of Edinburgh (n.d.), University of Portsmouth (n.d.), University of Sunderland, University of Birmingham, University College London, University of Missouri Libraries (n.d.), University of Queensland, Massey University và Curtin University cùng nhiều nguồn khác, chứ không phải từ thói quen truyền miệng. Dù vậy, bạn vẫn nên kiểm lại đúng nguồn và quy định của môn trước khi coi bất kỳ quy tắc nào là bất biến.

Essay: mở bài, thân bài và kết luận

Theo hướng dẫn cấu trúc essay của University of Derby Library (n.d.) tại Anh, một essay chuẩn gồm ba phần. Mở bài chiếm khoảng 10 phần trăm số từ, thân bài luôn là phần chiếm nhiều dung lượng nhất, và kết luận cũng chỉ khoảng 10 phần trăm. Với bài dưới 3.000 từ, mở bài thường chỉ là một đoạn duy nhất. Áp con số 10 phần trăm vào một essay 2.000 từ, mở bài sẽ rơi vào khoảng 200 từ và kết luận cũng khoảng 200 từ, còn lại chừng 1.600 từ dành cho thân bài, và đây chính là không gian để các đoạn PEEL triển khai lập luận. Với bài 3.000 từ, con số này nâng lên khoảng 300 từ cho mở bài và 300 từ cho kết luận, còn lại khoảng 2.400 từ cho thân bài.

Về văn phong, University of Sunderland Library (n.d.-b) yêu cầu essay viết bằng văn liền mạch ở ngôi thứ ba và không dùng subheading (tiêu đề phụ) trong thân bài, vì chính lập luận, được dẫn dắt qua các topic sentence, đã là cấu trúc của bài. Report thì khác hẳn, vì report được tổ chức bằng đề mục. Nếu essay của bạn thuộc dạng research essay cần một nền lý thuyết vững, bạn nên chốt khung lý thuyết sớm, và hướng dẫn xây dựng theoretical framework của MAAS đi qua quá trình đó. Trọn quy trình bảy bước từ đọc đề tới proofread nằm trong hướng dẫn viết essay đại học.

Report: cấu trúc cố định từ title page đến appendices

Report đi theo một trình tự cố định gồm title page, executive summary, introduction, methodology, results, discussion, conclusion và recommendations, references, rồi appendices, với ngôn ngữ gọn và các mục chia rõ ràng. University of Reading Library (n.d.) ví executive summary (bản tóm tắt dành cho người đọc bận rộn) như mặt tiền cửa hàng của cả bài, vì nó gói toàn bộ nội dung trong chưa đầy một trang, và vì thế phần này nên được viết sau cùng, khi các phần khác đã chốt. Ở phần results, bạn trình bày dữ liệu đơn giản và để dành toàn bộ phần diễn giải cho discussion, thường là phần dài nhất của report.

Bhatia (1993) giải thích vì sao cấu trúc theo từng khối cố định này tồn tại. Các thể loại chuyên môn và học thuật như report hình thành những mục cố định vì người đọc đã quen thể loại luôn kỳ vọng tìm thấy một loại thông tin ở đúng một vị trí, và phá vỡ kỳ vọng đó khiến bài mất điểm dù nội dung bên dưới vẫn đúng. University of Leeds Library (n.d.-b) hướng dẫn cùng trình tự cố định này khi dạy sinh viên dựng một report từ đầu. Nếu bài của bạn đòi một phần phương pháp thuyết phục, MAAS có hướng dẫn riêng về cách viết methodology. Toàn bộ khung report từng phần một, kèm thứ tự viết hợp lý khi deadline gần, nằm trong hướng dẫn viết report đại học.

Bài reflective: chu trình Gibbs sáu giai đoạn

Bài reflective (bài viết phản tư, nhìn lại trải nghiệm của chính mình) thường được dựng theo chu trình mà Gibbs (1988) đề xuất, gồm sáu giai đoạn là mô tả sự việc, cảm xúc, đánh giá, phân tích, kết luận và kế hoạch hành động. University of Edinburgh (n.d.) trình bày lại chu trình này trong bộ Reflection Toolkit. Một bài reflective được điểm cao nhờ nối được trải nghiệm cá nhân với lý thuyết của môn học, tức trả lời được khung khái niệm nào giải thích điều bạn vừa trải qua, chứ không nhờ độ sinh động của phần kể chuyện.

Chu trình Gibbs thật ra hình thức hoá một ý tưởng đã có từ lâu trong đào tạo nghề nghiệp. Schön (1983) lập luận rằng người hành nghề giỏi tư duy ngay trong lúc hành động, liên tục kiểm nghiệm và điều chỉnh cách hiểu tình huống khi nó đang diễn ra, chứ không chỉ nghĩ lại sau khi mọi việc đã xong. Một bài reflective cũng đòi bạn thể hiện đúng kiểu nhận biết tại chỗ đó trên trang giấy, chứ không chỉ là một đoạn tóm tắt gọn gàng viết sau sự việc. Bạn có thể xem thêm hướng dẫn viết reflection essay của MAAS trước khi bắt tay viết.

Literature review và annotated bibliography

Literature review là phần khảo sát các nghiên cứu hiện có, kèm đánh giá điểm mạnh và giới hạn của từng nguồn. Theo London South Bank University Library (n.d.), phần này có thể được tổ chức theo trình tự thời gian, theo chủ đề, hoặc theo phương pháp nghiên cứu. Hart (1998) coi literature review là dựng một lập luận về hiện trạng của cả một lĩnh vực chứ không phải gom các bản tóm tắt lại với nhau, nên một literature review tốt đọc như một mạch lập luận liền lạc chứ không phải chuỗi đoạn tóm tắt từng nguồn rời rạc.

Annotated bibliography đơn giản hơn về hình thức. Theo University of Missouri Libraries (n.d.), mỗi mục gồm một trích dẫn đầy đủ kèm một đoạn tóm lược và nhận xét ngắn khoảng 150 từ về giá trị của nguồn đó. Mười nguồn ở độ dài này cộng lại vào khoảng 1.500 từ, và đó là lý do annotated bibliography thường được giới hạn theo số nguồn chứ không theo tổng số từ. Với literature review ở quy mô lớn hơn, hướng dẫn literature review của MAAS đi qua từng bước từ chọn nguồn tới tổng hợp.

Case study và các dạng khác

Case study là bản phân tích một tình huống có thật hoặc giả định, nhằm cho thấy độ phức tạp của đời thực ảnh hưởng thế nào tới các quyết định, vì vậy tiêu chí quan trọng nhất là áp dụng được lý thuyết vào tình huống thay vì trình bày lý thuyết và tình huống như hai phần rời nhau. Yin (2018) coi phương pháp case study là lựa chọn đúng khi ranh giới giữa một hiện tượng và bối cảnh thực tế của nó không rõ ràng, và đó cũng chính là loại tình huống mà một bài case study trong assignment yêu cầu bạn gỡ rối. Bên cạnh đó còn có lab report, article review hay project report, mỗi dạng có quy ước riêng theo ngành. Khi nhiệm vụ trước mặt bạn không còn là một assignment mà là cả một dissertation, với thời gian dài hơn, có supervisor hướng dẫn và cấu trúc theo chương, lộ trình phù hợp nằm ở cẩm nang viết dissertation của MAAS.

PEEL là khung dựng đoạn được nhiều đại học UK khuyến nghị, trong đó có Staffordshire University Library (n.d.), và gồm bốn thành phần. Point nêu luận điểm của đoạn, Evidence đưa bằng chứng có trích dẫn, Explanation giải thích bằng chứng đó chứng minh luận điểm như thế nào, còn Link nối đoạn về lại câu hỏi của đề. Mỗi đoạn chỉ nên gánh một luận điểm, và câu đầu đoạn phải cho marker biết ngay đoạn này đóng góp gì cho lập luận tổng thể.

Cần thừa nhận rằng đọc nhiều và viết nhiều là nền tảng khó thay thế, tuy nhiên hai điều đó chưa phải lúc nào cũng đủ. Không ít bài dài và dày công tra cứu vẫn bị nhận xét là descriptive (chỉ mô tả) khi từng đoạn chỉ kể lại nguồn thay vì đánh giá điểm mạnh và giới hạn của nó, và đây cũng là nhận xét quen thuộc trong phản hồi của marker ở nhiều trường khi đề yêu cầu xây một lập luận dựa trên bằng chứng. Norton (1990), khi nghiên cứu cách chấm essay năm nhất, phát hiện đúng khoảng cách này trên thực tế. Sinh viên tự đánh giá công sức của mình qua lượng tài liệu đã đọc và đã đưa vào bài, trong khi giảng viên chấm cùng những bài đó lại coi trọng lập luận hơn hẳn. Khoảng cách giữa điều sinh viên nghĩ là được điểm và điều marker thật sự thưởng điểm chính là chỗ mà bước Explanation trong PEEL sinh ra để lấp.

Wallace và Wray (2021) đưa ra mô hình đầy đủ hơn cho sự khác biệt ở cấp câu giữa thuật lại một nguồn và thẩm định nó. Cuốn sách là tài liệu chuẩn ở bậc sau đại học, nhưng cùng một khác biệt đó vẫn đúng ở bậc đại học. Phép thử nhanh cho từng đoạn là câu hỏi "so what", tức "vậy thì sao". Nếu sau phần Evidence bạn không trả lời được vì sao bằng chứng này quan trọng với câu hỏi của đề, đoạn văn mới dừng ở mức kể lại và chưa chạm tới lập luận.

Nguyên tắc gốc của trích dẫn chỉ có một, như University of Leeds Library (n.d.-a) tóm tắt. Bất cứ khi nào bạn quote, paraphrase hay summarise ý của người khác, bạn phải ghi nguồn, bất kể nguồn đó là sách, bài báo, website hay tài liệu chưa xuất bản. Quy tắc chi tiết cho từng loại câu, cùng cách khớp in-text citation với reference list, nằm trong hướng dẫn referencing trong assignment của MAAS.

Đạo văn bao gồm những gì theo định nghĩa của Oxford

University of Oxford (n.d.) định nghĩa đạo văn là trình bày công trình hoặc ý tưởng của một nguồn khác như thể của mình mà không ghi nhận đầy đủ, dù có hay không có sự đồng ý của nguồn đó, và dù cố ý hay vô ý. Định nghĩa này không dừng ở văn bản mà áp dụng cho cả code, hình minh hoạ, đồ thị, tài liệu chưa xuất bản và nội dung trên website. Nó còn bao gồm hai trường hợp nhiều bạn không ngờ tới. Trường hợp thứ nhất là dùng lại bài cũ của chính mình, gọi là self-plagiarism. Trường hợp thứ hai là nộp nội dung do AI tạo ra khi chưa được cho phép trước, hoặc khi bạn không thuộc diện điều chỉnh hỗ trợ đã được trường thoả thuận.

Theo cách MAAS đọc định nghĩa này, dịch một tài liệu tiếng Việt sang tiếng Anh rồi đưa vào bài mà không ghi nguồn cũng nằm trong phạm vi trên, vì bản chất vẫn là trình bày ý tưởng của một nguồn khác như của mình. Park (2003), khi rà soát tài liệu nghiên cứu về đạo văn, thấy rằng phần lớn trường hợp sinh viên đạo văn không phải vì cố tình gian dối mà vì còn thiếu kỹ năng. Sinh viên chưa được dạy cách paraphrase, summarise hay lồng ghép một nguồn đúng cách vẫn có thể tạo ra bài đọc như đạo văn dù có ý định ghi nguồn. Đó cũng là lý do trích dẫn là một kỹ năng cần luyện tập, chứ không phải một quy tắc học thuộc rồi quên.

Chọn kiểu trích dẫn: Harvard là lựa chọn phổ biến nhất tại UK

Harvard là kiểu trích dẫn phổ biến nhất ở các đại học UK. University of Birmingham Library (n.d.) mô tả Harvard theo cơ chế author-date, tức tên tác giả và năm đặt trong ngoặc ở thân bài, kèm một reference list đầy đủ ở cuối. Tuy nhiên mỗi trường, thậm chí mỗi khoa, có thể quy định một biến thể riêng, và University College London Library Services (n.d.) lưu ý rằng ngay trong nhóm Harvard cũng không có một phiên bản chuẩn duy nhất. Harvard phổ biến nhưng không phải kiểu duy nhất, vì một số môn quy định APA, một số quy định MLA, còn các môn luật tại UK thường quy định OSCOLA, một hệ thống được xây riêng để trích dẫn luật và án lệ. Vì vậy course handbook (tài liệu hướng dẫn của môn học), chứ không phải thói quen mang từ môn trước sang, mới là nơi xác định kiểu trích dẫn thực sự áp dụng, và bạn nên kiểm nó trước khi định dạng bất kỳ trích dẫn nào.

Quote, paraphrase và summarise khác nhau thế nào

Purdue University Online Writing Lab (n.d.) phân biệt ba cách dùng nguồn. Quote là chép nguyên văn, phải khớp từng chữ với bản gốc và vì vậy chỉ nên dùng tiết chế. Paraphrase là diễn đạt lại một ý cụ thể bằng lời của chính bạn, và đây là kỹ thuật được dùng nhiều nhất trong bài học thuật. Summarise là cô đọng nội dung chính của cả một nguồn thành vài câu. Với sinh viên dùng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai, paraphrase là kỹ năng đáng luyện nhất, vì một paraphrase đạt yêu cầu phải đổi cả cấu trúc câu lẫn cách triển khai ý, trong khi thay vài từ đồng nghĩa trên câu gốc vẫn có thể bị tính là đạo văn.

Quy tắc word count với tài liệu tham khảo

University of Sunderland Library (n.d.-a) hướng dẫn rằng reference list ở cuối bài không tính vào word count, trong khi các trích dẫn in-text nằm trong câu văn thì có tính, và đây cũng là quy ước phổ biến ở các trường UK và Úc. Vì vậy bạn không cần cắt bớt nguồn để tiết kiệm số từ. Dù vậy, bạn nên nhớ rằng mỗi trích dẫn trong câu đều chiếm chỗ trong ngân sách từ của bài, và quy định cụ thể của môn học vẫn nằm trong course handbook.

Curtin University Library (n.d.) khuyến nghị hai lượt đọc tách biệt trước khi nộp. Lượt editing xem lại tầng nội dung, tức lập luận có trả lời đúng đề không, mỗi đoạn có một luận điểm rõ không, và mở bài cùng kết luận có khớp với thân bài không. Đây cũng là lúc bạn áp dụng thêm một lần nữa phép thử của Wallace và Wray (2021) cho chính bài viết của mình, xem từng đoạn đang thuật lại nguồn hay đang thẩm định nó. Sau đó mới tới lượt proofreading xử lý tầng bề mặt, gồm chính tả, sự nhất quán của thì, bỏ ngôi thứ nhất nếu văn phong yêu cầu, dấu câu và định dạng trích dẫn. Nếu thời hạn cho phép, hãy để cách ít nhất 24 giờ giữa lúc viết xong bản nháp và lúc bắt đầu edit, vì khoảng cách thời gian là công cụ edit rẻ nhất bạn có. Gộp hai lượt làm một thường khiến bạn bỏ sót cả hai loại lỗi, vì mắt khó vừa soát logic vừa soát chính tả cùng lúc.

Lỗi thường gặp cần tránh

Các trung tâm hỗ trợ học thuật của nhiều trường thường ghi nhận ba nhóm lỗi lặp lại. Nhóm đầu tiên là bắt tay viết khi chưa hiểu hết yêu cầu về dạng bài, số từ và trọng tâm. Nhóm thứ hai là viết mô tả trong khi đề yêu cầu đánh giá, đúng khoảng cách mà Norton (1990) từng ghi nhận khi nghiên cứu cách chấm essay năm nhất. Nhóm thứ ba là lỗi ở cấp câu, dấu câu và chọn từ, mà La Trobe University (n.d.) ghi nhận là các lỗi phổ biến nhất trong bài viết của sinh viên, điển hình như sentence fragment (câu thiếu thành phần) hay comma splice (hai câu hoàn chỉnh nối với nhau chỉ bằng dấu phẩy). Với nhóm lỗi câu, phép thử rẻ nhất cho sinh viên ESL là đọc to bài viết. Chỗ nào bạn phải ngừng lấy hơi giữa chừng hoặc câu nghe hụt, chỗ đó thường có vấn đề ngữ pháp cần xử lý.