SPSS là phần mềm thống kê ra đời năm 1968 tại Đại học Stanford, nay thuộc IBM, dùng để chạy kiểm định thống kê trên dữ liệu nghiên cứu.
Cập nhật lần cuối: 2026-09-12
Chuyên mục: research-methods
SPSS là gì và ra đời khi nào?
Trả lời thẳng: Chữ SPSS lúc mới ra đời được viết tắt cho Statistical Package for the Social Sciences, tức gói thống kê cho khoa học xã hội. Phần mềm ra đời năm 1968 tại Đại học Stanford, do ba nghiên cứu sinh xây dựng để chạy theo lô trên máy tính lớn dùng thẻ đục lỗ. Năm 2009, IBM mua lại SPSS Inc. với giá khoảng 1,2 tỷ USD, rồi từ phiên bản 19 dùng tên IBM SPSS Statistics.
Bằng chứng: Theo George và Mallery (2018), SPSS ban đầu là chữ viết tắt của Statistical Package for the Social Sciences, và khi phần mềm mở rộng sang khoa học tự nhiên cùng kinh doanh, tên gọi đổi thành Statistical Product and Service Solutions. Nguồn này viết nguyên văn "The software was originally created by three Stanford graduate students in the late 1960s" (George & Mallery, 2018). Stauber (2018) ghi nhận phiên bản đầu tiên phát hành năm 1968, chạy theo lô trên máy tính lớn dùng thẻ đục lỗ. Thông cáo báo chí của IBM (2009) xác nhận thương vụ mua lại SPSS Inc. công bố ngày 28 tháng 7 năm 2009, giá 50 USD một cổ phiếu, tổng giá trị khoảng 1,2 tỷ USD, khi đó gọi dòng sản phẩm là Predictive Analytics Software (PASW). Stauber (2018) cũng ghi nhận phiên bản 18 từng mang tên PASW Statistics trước khi phiên bản 19 khôi phục tên IBM SPSS Statistics.
Ví dụ: Nếu bạn thấy tài liệu cũ chỉ ghi SPSS, tài liệu ở phiên bản 18 ghi PASW Statistics, còn tài liệu từ phiên bản 19 trở đi ghi IBM SPSS Statistics, đó đều là cùng một phần mềm được đổi tên qua các giai đoạn, không phải ba phần mềm khác nhau.
SPSS dùng để làm gì trong nghiên cứu?
Trả lời thẳng: SPSS dùng để nhập, làm sạch và chạy kiểm định thống kê trên dữ liệu nghiên cứu, từ thống kê mô tả tới so sánh trung bình, tương quan và hồi quy tuyến tính. IBM mô tả sản phẩm hiện tại là một nền tảng phân tích thống kê toàn diện. Với sinh viên, đây là công cụ để trả lời câu hỏi nghiên cứu bằng số liệu.
Bằng chứng: IBM (n.d.) mô tả IBM SPSS Statistics là một nền tảng phân tích thống kê toàn diện, kết hợp kiểm định giả thuyết, mô hình dự đoán, hồi quy và dự báo. Kent State University Libraries (n.d.) chia SPSS thành hai nhóm thủ tục chính, gồm thống kê mô tả để khám phá dữ liệu và thống kê suy diễn để kiểm định giả thuyết.
Ví dụ: Nếu câu hỏi nghiên cứu của bạn cần trả lời bằng số liệu, chẳng hạn điểm trung bình của hai nhóm có khác nhau hay không, đó là dấu hiệu bạn đang đi theo hướng định lượng. Xem cách chọn giữa định tính, định lượng và phương pháp hỗn hợp nếu bạn chưa chắc hướng nào phù hợp trước khi mở SPSS.
Giao diện phần mềm SPSS gồm những phần nào?
Trả lời thẳng: Giao diện phần mềm SPSS xoay quanh hai màn hình chính. Data View hiển thị dữ liệu theo dạng bảng, mỗi dòng là một trường hợp và mỗi cột là một biến. Variable View là nơi khai báo thuộc tính từng biến, như tên và kiểu đo lường. Ngoài trình đơn thả xuống không cần biết lập trình, SPSS còn có ngôn ngữ lệnh riêng gọi là SPSS syntax để tinh chỉnh phân tích chi tiết hơn.
Bằng chứng: Kent State University Libraries (n.d.) mô tả Data View và Variable View là hai màn hình cốt lõi của SPSS, một dùng để nhìn dữ liệu và một dùng để khai báo biến. Cùng nguồn này giải thích SPSS syntax là một ngôn ngữ lập trình riêng của môi trường SPSS, cho phép tinh chỉnh phân tích theo cách mà trình đơn thả xuống khó hoặc không làm được. Kent State cũng ghi nhận SPSS đã ngừng hỗ trợ Linux kể từ phiên bản 28, hiện chạy chính thức trên Windows và macOS.
Ví dụ: Khi bạn nhập điểm khảo sát vào SPSS, mỗi người trả lời chiếm một dòng trong Data View, còn mỗi câu hỏi chiếm một cột. Bạn khai báo câu hỏi đó là biến định lượng hay định tính trong Variable View, nhưng chọn kiểm định nào để chạy vẫn là quyết định của bạn, không phải điều SPSS tự làm thay.
SPSS thực hiện được những nhóm kiểm định thống kê nào?
Trả lời thẳng: SPSS thực hiện được nhiều nhóm phân tích. Năm nhóm dưới đây là những nhóm thường gặp khi làm khoá luận, luận văn định lượng. Nhóm đầu là thống kê mô tả, xem đặc điểm chung của mẫu. Ba nhóm tiếp theo là kiểm định mối liên hệ giữa biến định tính, so sánh trung bình giữa các nhóm, và tương quan hồi quy giữa biến định lượng. Nhóm thứ năm là kiểm định độ tin cậy thang đo.
Bằng chứng: Kent State University Libraries (n.d.) tách thống kê mô tả, tức bước khám phá dữ liệu, ra khỏi phần kiểm định giả thuyết, rồi chia phần kiểm định giả thuyết thành ba nhóm là mối liên hệ, so sánh trung bình và mô hình dự đoán. Giáo trình Phân tích dữ liệu nghiên cứu với SPSS của Hoàng Trọng và Chu Nguyễn Mộng Ngọc (2008) trình bày trình tự tương tự cho bốn nhóm đầu trong bảng dưới đây, đi từ làm sạch dữ liệu qua thống kê mô tả, kiểm định mối liên hệ và phân tích phương sai, tới tương quan và hồi quy tuyến tính.
| Nhóm phân tích | Thủ tục SPSS ví dụ | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Thống kê mô tả | Frequencies, Descriptives | Bước đầu tiên, xem đặc điểm chung của mẫu |
| Kiểm định liên hệ giữa biến định tính | Crosstabs, Chi-Square | Hai biến đều là biến phân loại |
| So sánh trung bình | Independent/Paired-Samples T Test, One-Way ANOVA | Biến phụ thuộc định lượng, so hai nhóm độc lập, so hai lần đo trên cùng đối tượng, hoặc so từ ba nhóm trở lên |
| Tương quan và hồi quy | Bivariate Correlations, Linear Regression | Đo mức độ và chiều của mối liên hệ giữa các biến định lượng |
| Kiểm định độ tin cậy thang đo | Reliability Analysis (Cronbach's Alpha) | Dùng cho thang đo Likert nhiều câu hỏi, thường đi kèm phân tích nhân tố |
Ví dụ: Nếu bạn muốn biết giới tính có liên quan tới việc chọn ngành học hay không, đó là hai biến định tính nên bạn dùng Chi-Square. Nếu bạn muốn so sánh điểm trung bình của từ ba nhóm trở lên, bạn dùng One-Way ANOVA thay vì T-Test, vì T-Test chỉ so được đúng hai nhóm.
Vì sao SPSS gắn liền với khoá luận và luận văn ở Việt Nam?
Trả lời thẳng: Một số trường ở Việt Nam tổ chức chuyên đề dạy SPSS cho đúng nhóm sinh viên cần công cụ này, nhất là trong giai đoạn làm khoá luận và luận văn. Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh mở chuyên đề cho sinh viên làm khoá luận tốt nghiệp và học viên cao học xử lý số liệu cho luận văn thạc sĩ.
Bằng chứng: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (2026) nêu đối tượng chuyên đề gồm sinh viên đang làm khoá luận tốt nghiệp, cùng học viên cao học và nghiên cứu sinh cần công cụ xử lý số liệu cho luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ. Nội dung dạy cài đặt phần mềm cho các phiên bản 20 đến 26, giao diện Data View và Variable View, thống kê mô tả, Cronbach's Alpha, T-Test, One-way ANOVA và tương quan Pearson.
Ví dụ: Một đề cương luận văn thạc sĩ chỉ ghi "xử lý số liệu bằng SPSS", không nói rõ dùng kiểm định nào và vì sao, chưa cho người đọc biết phân tích sẽ trả lời câu hỏi nghiên cứu ra sao. Xem đề cương luận văn thạc sĩ gồm những phần nào để biết phần phương pháp cần viết chi tiết tới mức nào.
SPSS khác Excel, R và Python ở điểm nào?
Trả lời thẳng: SPSS khác Excel ở chỗ được thiết kế riêng cho phân tích thống kê, tách dữ liệu và khai báo biến thành hai màn hình riêng thay vì một bảng tính đa năng. So với R và Python, SPSS không bắt buộc biết lập trình vì thao tác chính qua trình đơn thả xuống, dù vẫn có SPSS syntax cho người muốn viết lệnh. SPSS cũng tích hợp được với Python và R để mở rộng phân tích thêm.
Bằng chứng: Kent State University Libraries (n.d.) mô tả SPSS syntax là lựa chọn cho người muốn viết lệnh thay vì dùng trình đơn. Theo Stauber (2018), một bài viết trên blog cộng đồng IBM, SPSS tích hợp với Python từ phiên bản 14 và với R từ phiên bản 16, cho phép kết hợp cả hai hướng.
Ví dụ: Một sinh viên chưa từng viết code có thể chạy xong One-Way ANOVA trong SPSS chỉ bằng vài cú nhấp chuột, trong khi làm việc tương tự trong R đòi hỏi viết đúng cú pháp lệnh trước. Đây là một lý do SPSS thường được chọn làm công cụ nhập môn trước khi học thêm R hay Python.
Bắt đầu học SPSS thế nào để không chọn sai kiểm định?
Trả lời thẳng: Bắt đầu học SPSS đúng cách nghĩa là phân biệt thống kê mô tả với thống kê suy diễn trước khi chạy kiểm định, vì nhầm mô tả mẫu với kiểm định giả thuyết là lỗi phổ biến ở người mới học. Bước tiếp theo là kiểm tra giả định của phép kiểm định, như tính chuẩn và tính đồng nhất phương sai. Chọn sai giữa T-Test và One-Way ANOVA theo số nhóm so sánh là lỗi cần tránh.
Bằng chứng: Field (2024) dành một chương cho việc kiểm tra giả định trước khi tin kết quả, gồm outlier, tính chuẩn, tính đồng nhất phương sai và tính độc lập. Kent State University Libraries (n.d.) định nghĩa Independent-Samples T-Test áp dụng cho đúng hai nhóm độc lập, còn One-Way ANOVA áp dụng khi so sánh từ hai nhóm trở lên.
Ví dụ: Một khoá luận so sánh chi tiêu trung bình của sinh viên ở ba khu vực sinh sống khác nhau nên khai rõ dùng One-Way ANOVA trong phần phương pháp, vì đối tượng so sánh không dừng ở hai nhóm. Bài ANOVA là gì và khi nào cần dùng nó giải thích rõ hơn vì sao T-Test không phù hợp khi có từ ba nhóm trở lên.
Câu hỏi thường gặp
Phần mềm SPSS là gì?
Phần mềm SPSS là công cụ phân tích thống kê nay thuộc IBM, dùng trong nghiên cứu khoa học xã hội, giáo dục, kinh tế và y tế để nhập, xử lý và kiểm định số liệu qua trình đơn thả xuống, không cần biết lập trình.
SPSS là viết tắt của từ gì?
SPSS ban đầu là viết tắt của Statistical Package for the Social Sciences. Sau khi phần mềm mở rộng sang khoa học tự nhiên và kinh doanh, tên gọi đổi thành Statistical Product and Service Solutions. Phiên bản 18 từng mang tên PASW Statistics trong một giai đoạn ngắn, rồi từ phiên bản 19 chữ SPSS trở lại trong tên sản phẩm IBM SPSS Statistics.
SPSS có miễn phí không?
SPSS là phần mềm thương mại của IBM nên không miễn phí. Theo trang sản phẩm của IBM (n.d.), phần mềm được bán theo dạng thuê bao hoặc giấy phép mua một lần, và IBM có bản dùng thử cho người dùng mới. Kent State University Libraries (n.d.) cho biết trường này có giấy phép dùng chung để cài SPSS miễn phí trên máy tính thuộc sở hữu của trường, và giấy phép đó phải gia hạn hằng năm.
SPSS có cần biết lập trình không?
Không bắt buộc. Phần lớn thao tác trong SPSS thực hiện qua trình đơn thả xuống, không cần viết lệnh. SPSS syntax là lựa chọn thêm cho ai muốn tinh chỉnh phân tích ở mức chi tiết hơn, nhưng không phải điều kiện để bắt đầu dùng phần mềm.
Sinh viên nên học SPSS ở đâu?
Một số trường đại học tổ chức chuyên đề chính thức dạy SPSS gắn với khoá luận và luận văn, như chuyên đề của Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh.
MAAS hỗ trợ gì cho sinh viên đang học hoặc chạy SPSS?
MAAS cử chuyên gia hướng dẫn bạn chọn đúng kiểm định cho dữ liệu và câu hỏi nghiên cứu đang có, chạy cùng bạn trên chính dữ liệu đó, và soát lại cách bạn đọc kết quả, để bạn hiểu và tự bảo vệ được phân tích của mình. Buổi tư vấn đầu tiên kéo dài 15 phút và không tính phí. Xem thêm tại dịch vụ hướng dẫn chạy SPSS và Python, hoặc đặt lịch tại đây.
References
- Field, A. (2024). Discovering statistics using IBM SPSS statistics (6th ed.). SAGE Publications.
- George, D., & Mallery, P. (2018). IBM SPSS statistics 25 step by step: A simple guide and reference (15th ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781351033909
- Hoàng Trọng, & Chu Nguyễn Mộng Ngọc. (2008). Phân tích dữ liệu nghiên cứu với SPSS (Tập 1-2). Nhà xuất bản Hồng Đức.
- IBM. (2009, July 28). IBM to acquire SPSS Inc. to provide clients predictive analytics capabilities [Press release]. Retrieved September 12, 2026, from https://web.archive.org/web/20090930222615/https://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/27936.wss
- IBM. (n.d.). IBM SPSS Statistics. Retrieved September 12, 2026, from https://www.ibm.com/products/spss-statistics
- Kent State University Libraries. (n.d.). SPSS tutorials. Retrieved September 12, 2026, from https://libguides.library.kent.edu/SPSS/home
- Stauber, D. (2018, April 5). SPSS: 50 years of innovation [Blog post]. IBM Community. https://community.ibm.com/community/user/blogs/douglas-stauber/2018/04/05/spss-50-years-of-innovation
- Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh. (2026, January 7). Phân tích dữ liệu trong nghiên cứu khoa học với phần mềm SPSS - Khoá 1. Retrieved September 12, 2026, from https://hcmue.edu.vn/vi/dao-tao/dai-hoc/tin-tuc-thong-bao/2942-phan-tich-d-li-u-trong-nghien-c-u-khoa-h-c-v-i-ph-n-m-m-spss-khoa-1