APC là gì? Công bố open access có bắt buộc trả phí không?

Trả lời trực tiếp: Open access, tiếng Việt gọi là truy cập mở, nghĩa là bài báo được đọc miễn phí trên mạng, không cần thuê bao. Budapest Open Access Initiative (2002) định nghĩa đó là bài có sẵn miễn phí trên internet công cộng để ai cũng đọc, tải về và dùng lại được. Đây là chuyện quyền tiếp cận của người đọc chứ không phải chuyện chất lượng, vì bài open access ở tạp chí uy tín vẫn qua bình duyệt.

Bằng chứng: Budapest Open Access Initiative đưa ra định nghĩa chính thức đầu tiên về open access, gọi đó là "its free availability on the public internet, permitting any users to read, download, copy, distribute, print, search, or link to the full texts of these articles" (Budapest Open Access Initiative, 2002). Open access thay đổi chuyện ai được đọc công trình của bạn, chứ không thay đổi chuyện công trình ấy đã qua bình duyệt hay chưa.

Ví dụ: Một tác giả Việt từng mặc định "open access" đồng nghĩa với chất lượng thấp hơn. Cố vấn của chị làm rõ rằng nhiều tạp chí có chỉ số ảnh hưởng cao nhất trong ngành của chị lại hoàn toàn là tạp chí open access và bình duyệt rất nghiêm, bởi quyền tiếp cận và chất lượng vốn là hai câu hỏi tách rời nhau.

Trả lời trực tiếp: Có vài cách để một bài báo trở thành open access, và chỉ một số cách dính tới phí. Các con đường chính như sau.

Bằng chứng: Suber (2012) phân biệt hai phương tiện chính là tạp chí open access, tức nhánh "gold", và kho lưu trữ open access, tức nhánh "green", với khác biệt mấu chốt nằm ở chỗ tạp chí có tổ chức bình duyệt còn kho lưu trữ thì không. Nhánh green cho phép bạn khiến một phiên bản của bài trở nên miễn phí bằng cách nộp nó vào kho, thường là sau thời gian cấm vận mà nhà xuất bản đặt ra.

Ví dụ: Một tác giả có ngân sách eo hẹp đã công bố trên một tạp chí thuê bao mạnh mà không mất APC, rồi nộp bản thảo đã được chấp nhận vào kho lưu trữ của trường mình theo nhánh green. Công trình nhờ vậy vẫn đọc được miễn phí mà anh không tốn đồng nào.

Trả lời trực tiếp: Phí xử lý bài báo, viết tắt là APC, là khoản mà tạp chí gold và hybrid thu để bài của bạn được đọc miễn phí. Phần lớn tạp chí trên thế giới không thu APC, còn trong nhóm có thu thì mức phí thường trải từ vài trăm tới vài nghìn đô la Mỹ, và một số ít tạp chí danh tiếng vượt quá 10.000 đô la.

Bằng chứng: Borrego (2023) tổng quan bức tranh APC và xác nhận mức độ dao động rất rộng, với nhiều tạp chí không thu đồng nào trong khi APC ở các tạp chí tuyển chọn gắt đã tăng đáng kể suốt thập kỷ qua. Giá không đồng nghĩa với uy tín, nên APC cao không phải tín hiệu chất lượng, mà APC bằng không cũng không có nghĩa là chất lượng thấp.

Ví dụ: Một tác giả nhắm tạp chí Q1 đã hốt hoảng khi thấy mức APC 3.500 đô la. Cố vấn chỉ cho chị hai lựa chọn thay thế cùng phân vị, một tạp chí thuê bao không thu phí và một tạp chí có chính sách miễn giảm, nhờ vậy chi phí không còn quyết định chị được công bố ở đâu.

Trả lời trực tiếp: Không. Bạn chỉ trả APC khi bạn chọn phương án gold hoặc hybrid và tạp chí đó có thu. Bạn hoàn toàn công bố được mà không mất phí bằng cách chọn tạp chí thuê bao, chọn tạp chí diamond, hoặc đưa công trình ra mở theo nhánh green bằng cách tự lưu trữ.

Bằng chứng: Suber (2012) nêu rằng nhánh green không kèm khoản phí nào, và một tỷ lệ lớn tạp chí không thu APC (Borrego, 2023). Trả tiền là một lựa chọn gắn với con đường open access bạn chọn và với yêu cầu của nhà tài trợ nếu có, chứ không phải điều kiện bắt buộc phổ quát để được công bố.

Ví dụ: Một nhà nghiên cứu không có đề tài tài trợ từng nghĩ mình bị loại khỏi cuộc chơi công bố. Cố vấn vạch cho chị ba con đường không tốn phí, gồm một tạp chí thuê bao, một tạp chí diamond trong ngành của chị, và phương án tự lưu trữ theo nhánh green, và chị đã công bố mà không phải trả tiền.

Trả lời trực tiếp: Thường là được. Nhiều nhà xuất bản miễn hoặc giảm APC cho tác giả làm việc tại các nước thu nhập thấp và trung bình, và phần lớn tạp chí có xem xét từng đề nghị miễn phí riêng lẻ. Hãy tra chính sách miễn giảm của tạp chí trước khi nộp bài và hỏi thẳng biên tập viên, đừng mặc định rằng mình phải trả đủ giá.

Bằng chứng: Research4Life (n.d.) ghi nhận rằng tác giả thuộc các cơ sở ở những nước thu nhập thấp đủ điều kiện có thể được miễn hoặc giảm APC tự động thông qua các thoả thuận hợp tác với nhà xuất bản, thường là miễn toàn bộ với nhóm thu nhập thấp nhất và giảm một phần với nhóm kế tiếp. Điều kiện xét được đặt theo các chỉ số kinh tế được công nhận và có thay đổi theo thời gian, nên bạn cần kiểm tra tình trạng hiện hành của cơ sở mình.

Ví dụ: Trước khi nộp, một tác giả Việt đã mở trang chính sách miễn APC của tạp chí rồi gửi thư cho ban biên tập. Chị đủ điều kiện nhận một mức giảm đáng kể, khoản giảm mà lẽ ra chị đã không bao giờ có nếu không hỏi.

Trả lời trực tiếp: Bài gold OA được công bố kèm một giấy phép Creative Commons quy định người khác được sử dụng lại công trình của bạn tới đâu. Giấy phép CC BY, tức chỉ yêu cầu ghi nguồn, là loại mở nhất và được nhiều nhà tài trợ đặt thành điều kiện bắt buộc, còn các loại chặt hơn như CC BY-NC dành cho mục đích phi thương mại thì giới hạn việc sử dụng lại.

Hãy chọn giấy phép mà nhà tài trợ của bạn yêu cầu, hoặc chọn loại mở nhất mà bạn thấy thoải mái.

Bằng chứng: Creative Commons (n.d.) định nghĩa bộ giấy phép này, trong đó CC BY cho phép sử dụng lại kèm ghi nguồn. cOAlition S (n.d.), tức nhóm các nhà tài trợ đứng sau Plan S, yêu cầu CC BY cho nghiên cứu do họ tài trợ, phản ánh xu hướng chung hướng tới open access có khả năng tái sử dụng tối đa. Bạn luôn nên xác nhận lại giấy phép mà chính nhà tài trợ hoặc cơ sở của mình bắt buộc.

Ví dụ: Một tác giả phân vân không biết chọn giấy phép nào đã mở lại chính sách open access của học bổng mình đang nhận, thấy học bổng yêu cầu CC BY, rồi chọn đúng loại đó ngay lúc nộp bài, nhờ vậy tránh được rắc rối về tuân thủ vào thời điểm bài được chấp nhận.

Trả lời trực tiếp: Hãy bắt đầu từ ba câu hỏi, gồm nhà tài trợ có bắt buộc open access không, ngân sách của bạn tới đâu, và tạp chí bạn nhắm nằm ở đâu. Nếu open access là bắt buộc và có kinh phí, hãy dùng gold hoặc hybrid và xin bằng được khoản miễn giảm nếu đủ điều kiện.

Nếu eo hẹp tiền bạc mà open access không bắt buộc, hãy chọn một tạp chí thuê bao mạnh hoặc một tạp chí diamond rồi tự lưu trữ theo nhánh green. Tuyệt đối đừng để một mức APC cao đẩy bạn về phía một tạp chí yếu hơn hoặc một tạp chí săn mồi.

Bằng chứng: Vì phần lớn tạp chí không thu APC (Borrego, 2023) và nhánh green thì miễn phí (Suber, 2012), một ngân sách hạn chế hiếm khi buộc bạn phải hạ tham vọng công bố xuống. Tạp chí săn mồi khai thác đúng nỗi lo này bằng cách thu phí cho một quy trình bình duyệt giả, nên bạn cần thẩm định bất kỳ tạp chí nào trước khi nộp, đối chiếu với một danh mục tạp chí open access đã qua thẩm định như Directory of Open Access Journals (n.d.), rồi đọc thêm bài hướng dẫn về tạp chí săn mồi ở mục bài liên quan bên dưới.

Ví dụ: Trong dịch vụ Cố vấn Công bố, cố vấn của MAAS cùng từng tác giả đi qua đúng quyết định này ở giai đoạn chuẩn bị hồ sơ nộp bài, lần lượt soi yêu cầu của nhà tài trợ, ngân sách, điều kiện được miễn giảm và giấy phép, để lựa chọn open access là một lựa chọn có cân nhắc chứ không phải một phản xạ hoảng loạn. Tác giả là người quyết định và là người nộp bài, còn cố vấn chỉ tư vấn.