Phí APC là gì? Đăng open access có phải trả tiền không?

Trả lời thẳng: Bạn chỉ phải trả phí APC khi tạp chí đặt ra phí xử lý bài báo (article processing charge) và bạn chọn con đường kích hoạt khoản phí đó. Open access cho biết ai được đọc bài, còn phí APC cho biết ai trả tiền. Gold và hybrid thường kèm phí, ba con đường còn lại thì không.

Borrego (2023) tổng quan các nghiên cứu về APC công bố từ năm 2000 và mở đầu bằng nhận định: "Some open access (OA) publishers charge authors fees to make their articles freely available online." Phí APC thuộc về một mô hình kinh doanh chứ không thuộc về bản thân open access. Cũng tổng quan đó cho biết các tạp chí thu APC có tác động trích dẫn tương đương tạp chí sống bằng nguồn thu khác, nên một mức phí cao không nói lên điều gì về chất lượng.

Nguồn: cách phân loại của cố vấn công bố MAAS, đối chiếu với Borrego (2023) và các nguyên tắc của cOAlition S (cOAlition S, n.d.), đọc ngày 2026-10-31.

Quy định của nhà tài trợ có thể loại một con đường trước khi giá xuất hiện. Nguyên tắc của cOAlition S nêu rằng các nhà tài trợ trong liên minh "do not support the 'hybrid' model of publishing" trừ khi nằm trong thoả thuận chuyển đổi (cOAlition S, n.d.), nên khoản tài trợ như vậy sẽ không chi trả phí hybrid.

Trả lời thẳng: Phí APC trải từ không đồng nào tới vài nghìn đô la. Scientific Reports niêm yết 2.850 đô la Mỹ, DOAJ cho thấy 14.790 trong 23.672 tạp chí không thu APC, và năm nhà xuất bản lớn thu ước tính 1,06 tỷ đô la phí trong giai đoạn 2015 đến 2018. Mức giá phản ánh mô hình kinh doanh chứ không phản ánh chất lượng.

Nguồn: Scientific Reports (n.d.), API tìm kiếm của DOAJ (Directory of Open Access Journals, 2026) và Butler và cộng sự (2023); số của DOAJ là số tạp chí, không phải số bài.

Butler và cộng sự (2023) ghép dữ liệu từ Web of Science, trạng thái open access của Unpaywall và bảng giá lịch sử để ước tính tác giả đã trả bao nhiêu cho Elsevier, Sage, Springer Nature, Taylor & Francis và Wiley. Phí hybrid chiếm 448,3 triệu trong tổng 1,06 tỷ đô la, tức khoảng 42%, nghĩa là một phần lớn số tiền mua quyền mở bài ngay trong những tạp chí mà người đọc hoặc thư viện vẫn đang trả tiền.

Giá còn đi theo lĩnh vực và thứ hạng. Gardner và cộng sự (2021) đọc trang phí của 272 tạp chí ung thư học và thấy phí APC trung vị là 2.810 đô la, trong đó tạp chí Q1 trung bình 3.285 đô la còn tạp chí Q4 là 1.356 đô la. Trang của Scientific Reports ghi thêm rằng mức giá này "subject to VAT or local taxes where applicable" (Scientific Reports, n.d.), nên hoá đơn của bạn có thể cao hơn con số niêm yết.

Trả lời thẳng: Quy tắc miễn giảm phí APC đi theo các nhóm thu nhập của World Bank, và Việt Nam thuộc nhóm thu nhập trung bình cao, nhóm mà hầu hết quy tắc bỏ ra ngoài. Plan S chỉ yêu cầu miễn phí cho nền kinh tế thu nhập thấp và giảm phí cho thu nhập trung bình thấp, nên tác giả Việt Nam thường phải gửi đề nghị riêng cho tạp chí.

World Bank (n.d.) là nơi đặt các ngưỡng. Với năm tài khoá 2027, nền kinh tế thu nhập thấp có GNI bình quân đầu người từ 1.175 đô la trở xuống, thu nhập trung bình thấp nằm giữa 1.176 và 4.635 đô la, còn thu nhập trung bình cao nằm giữa 4.636 và 14.375 đô la. Hồ sơ Việt Nam của World Bank, đọc ngày 2026-10-31, xếp nước ta vào nhóm thu nhập trung bình cao.

Văn bản Plan S nêu rằng một tạp chí đạt chuẩn "must provide APC waivers for authors from low-income economies and discounts for authors from lower middle-income economies, as well as waivers and discounts for other authors with demonstrable needs" (cOAlition S, n.d.). Vế cuối là lối mở cho tác giả Việt Nam: chính sách gọi tên nhu cầu thực tế như một căn cứ, nên bạn vẫn lập luận được về nhu cầu dù nhóm quốc gia của bạn bị loại.

Kowaltowski và cộng sự (2023) đếm các bài trên Scopus trong mười năm trước đó theo nhóm quốc gia. Theo các nhóm của Plan S, 0,35% số bài đủ điều kiện miễn phí hoàn toàn và 1,32% đủ điều kiện giảm phí, còn theo các nhóm rộng hơn của Research4Life thì lần lượt là 1,12% và 4,05%. Họ cũng thấy chỉ 32% số bài từ những nước thu nhập trung bình nằm ngoài các nhóm đó là open access, so với 52% ở nhóm được miễn giảm và 45% ở nhóm thu nhập cao. Theo lời nhóm tác giả, các nước này "are expected to pay full APCs" dù có "much smaller research budgets" (Kowaltowski và cộng sự, 2023).

Trả lời thẳng: Ở Scientific Reports, một tác giả Việt Nam không có tài trợ phải trả 2.850 đô la cộng thuế nếu có, bằng 61% mức GNI bình quân đầu người thấp nhất (4.636 đô la) mà World Bank vẫn xếp vào thu nhập trung bình cao. Bốn hướng có thể giảm khoản này: tạp chí không thu APC, bản lưu trong kho mở, đề nghị theo nhu cầu, hoặc thoả thuận của thư viện.

Nguồn: phép tính của MAAS từ Scientific Reports (n.d.), World Bank (n.d.), Kowaltowski và cộng sự (2023) và Directory of Open Access Journals (2026); các tỷ lệ là phần trăm nguồn gốc bài trên Scopus, không phải xác suất cho đề nghị của riêng bạn.

Bảng cho ra một quy tắc, không phải một lời hứa. Vì khoản phí lớn so với thu nhập quốc gia và các nhóm miễn giảm thông dụng bỏ sót hầu hết tác giả, hãy coi việc trả tiền là bước cuối cùng. Hãy tìm một tạp chí Scopus không thu APC trong lĩnh vực của bạn, nộp bản thảo đã được chấp nhận vào kho mở, và chỉ viết cho ban biên tập về nhu cầu khi tạp chí thật sự phù hợp. Gardner và cộng sự (2021) thấy 140 trong 272 tạp chí ung thư học, tức 51,5%, có miễn phí cho tác giả thu nhập thấp và trung bình thấp, nghĩa là trang miễn giảm có tồn tại nhưng được viết cho các nhóm quốc gia khác.

Trả lời thẳng: Không. Tạp chí hợp lệ quyết định về bài trước, và Plan S nêu rằng việc trả phí hay tình trạng miễn giảm không được ảnh hưởng tới quyết định biên tập. Tạp chí hứa nhận bài để lấy phí APC, hoặc đòi tiền trước khi bình duyệt, khớp với mô hình xuất bản săn mồi và đáng bị dừng ngay.

Tiêu chí của Plan S rất rõ: "payment of publication fees or waiver status must not in any way influence the editorial decision-making process on the acceptance of a paper" (cOAlition S, n.d.). Hãy đọc câu này như một phép thử cho tạp chí bạn sắp trả tiền. Một trang phí đáng tin nêu rõ số tiền, đồng tiền, các loại thuế và thời điểm khoản phí đến hạn, và trang của Scientific Reports chốt giá theo ngày bài được chấp nhận. Bài về cách tránh tạp chí săn mồi biến điều này thành một danh sách kiểm.

Trước khi nộp, hãy tra tạp chí trong Directory of Open Access Journals, nơi mỗi mục ghi thông tin về phí APC. Borrego (2023) cho biết tạp chí có APC và tạp chí sống bằng nguồn khác đạt tác động trích dẫn tương đương, nên mức phí không chứng minh điều gì theo cả hai chiều. Bằng chứng đáng thu thập là quy trình bình duyệt, danh mục lập chỉ mục và ban biên tập. Phí APC là câu hỏi ngân sách, còn chất lượng bình duyệt là một câu hỏi khác mà không khoản phí nào trả lời được.

Trả lời thẳng: Hãy chọn CC BY 4.0 trừ khi nhà tài trợ hoặc tạp chí nêu giấy phép khác. cOAlition S yêu cầu giấy phép này theo mặc định và chấp nhận CC BY-SA 4.0 hoặc CC0 làm lựa chọn phụ, nên một giấy phép hẹp hơn có thể đưa bài được tài trợ ra ngoài quy định của nhà tài trợ.

Giấy phép Creative Commons cho người đọc biết họ được làm gì với bài của bạn. cOAlition S "recommends using Creative Commons licenses (CC) and requires the use of the Creative Commons Attribution (CC BY) 4.0 license by default" (cOAlition S, n.d.). Các thành viên của liên minh chỉ được duyệt CC BY-ND cho từng bài khi người nhận tài trợ chủ động đề nghị và nêu lý do.

CC BY 4.0 cho phép người khác chia sẻ và chỉnh sửa bài, kể cả cho mục đích thương mại, miễn là ghi công tác giả. Tác giả đôi khi lo điều này là tặng không công trình. Trên thực tế, giấy phép chỉ điều chỉnh việc sử dụng lại, bạn vẫn là tác giả được ghi công, còn vị thế bản quyền của bạn do hợp đồng với nhà tài trợ và thoả thuận xuất bản của tạp chí quyết định. Hãy tìm lựa chọn giấy phép trong biểu mẫu tác giả của tạp chí lúc bài được chấp nhận, và hỏi ban biên tập sớm nếu nhà tài trợ đòi một giấy phép mà biểu mẫu không liệt kê. Bài lộ trình công bố Scopus cho tác giả Việt Nam chỉ ra biểu mẫu đó thường xuất hiện ở giai đoạn nào.

Một buổi trao đổi với cố vấn công bố của MAAS có thể vẽ ra các con đường cho một bài báo cụ thể: tạp chí nào thu phí, tạp chí nào nhận đề nghị theo nhu cầu, và nhà tài trợ của bạn cho phép gì. Hãy mang theo hướng dẫn tác giả của tạp chí, trang phí và các điều kiện của khoản tài trợ.

Phần lớn tác giả đến với một trong ba hoàn cảnh: một tạp chí họ ưng nhưng có thu phí, một quy định của nhà tài trợ mà họ chưa đọc kỹ, hoặc một ngân sách eo hẹp cùng nỗi lo công bố mở nằm ngoài tầm với. Mỗi hoàn cảnh đều dễ giải quyết trước khi nộp bài hơn là sau khi bài được chấp nhận, lúc hoá đơn đã trên đường tới.

Dịch vụ không gắn mục tiêu điểm hay lời hứa bài được chấp nhận, và làm việc trên chính bài của bạn, nên bạn vẫn là tác giả quyết định, trả phí và nộp bài. Nếu cố vấn được giao chưa hợp lĩnh vực của bạn, bạn có thể đề nghị đổi chuyên gia, và việc đổi này là cam kết duy nhất của dịch vụ về độ phù hợp.

Các bài dưới đây bàn về những quyết định đi cùng câu hỏi phí khi bạn chuẩn bị nộp một bài báo. Mỗi bài viết cho một việc riêng, nên hãy chọn bài khớp với bước bạn đang làm thay vì đọc tuần tự, và hãy xem kỹ phần nguồn ở cuối mỗi bài để tự kiểm lại các con số trước khi quyết định.

• Làm sao tránh tạp chí săn mồi khi công bố nghiên cứu?: phân biệt một khoản APC hợp lệ với một đòi hỏi săn mồi trước khi bạn trả bất kỳ khoản nào, kèm các dấu hiệu cảnh báo đáng soi trên trang web của tạp chí trước tiên
• Làm sao chọn đúng tạp chí Scopus cho bài báo của bạn?: cân nhắc trạng thái open access song song với phạm vi, phân vị và tốc độ phản biện khi lập danh sách tạp chí cho lần nộp đầu tiên
• Làm sao giữ cho bài báo của bạn không bị rút?: những quy tắc liêm chính bảo vệ hồ sơ công bố của bạn sau khi bài được đăng, gồm cách xử lý đính chính và rút bài, và nghĩa vụ của bạn với tạp chí nếu về sau phát hiện sai sót trong bài
• Ai đủ tiêu chí là tác giả của một bài báo nghiên cứu?: chốt chuyện đồng tác giả và ORCID trước khi có người trả phí thay cho bài, cùng việc ai sẽ là người liên hệ với tạp chí về sau

• Borrego, Á. (2023). Article processing charges for open access journal publishing: A review. Learned Publishing, 36(3), 359–378. https://doi.org/10.1002/leap.1558

• Butler, L.-A., Matthias, L., Simard, M.-A., Mongeon, P., & Haustein, S. (2023). The oligopoly's shift to open access: How the big five academic publishers profit from article processing charges. Quantitative Science Studies, 4(4), 778–799. https://doi.org/10.1162/qss_a_00272

• cOAlition S. (n.d.). Principles and implementation. https://www.coalition-s.org/principles-and-implementation/

• Directory of Open Access Journals. (2026). Journals search API [Data set queried 31 October 2026]. https://doaj.org/api/search/journals/

• Gardner, U. G., Thompson, P. S., Burton, J., Stewart, C., Fuller, C. D., Rooney, M. K., & Ludmir, E. B. (2021). Article processing charge waiver policies as a barrier to oncology scholarship in low- and lower-middle-income countries. JCO Global Oncology, 7, 1413–1417. https://doi.org/10.1200/go.21.00143

• Kowaltowski, A. J., Arruda, J. R. F., Nussenzveig, P. A., & Silber, A. M. (2023, March 9). Guest post: Article processing charges are a heavy burden for middle-income countries. The Scholarly Kitchen. https://scholarlykitchen.sspnet.org/2023/03/09/guest-post-article-processing-charges-are-a-heavy-burden-for-middle-income-countries/

• Scientific Reports. (n.d.). Open access. Springer Nature. https://www.nature.com/srep/open-access

• World Bank. (n.d.). World Bank country and lending groups. https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups

Bài viết này thuộc chuỗi MAAS Journal dành cho nghiên cứu sinh và nhà nghiên cứu Việt Nam. Cố vấn Công bố MAAS là đơn vị tư vấn đồng hành: chúng tôi giúp tác giả so sánh các con đường và chuẩn bị công trình của chính mình, và chúng tôi không viết, không nộp bài thay tác giả và không bảo đảm bài được chấp nhận.