Bài báo khoa học bị rút (retraction) khi kết quả của nó không còn đáng tin, và phần lớn nguyên nhân dẫn tới rút bài là những lỗi về liêm chính mà tác giả phòng được từ trước khi gửi bài. Với nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh và học viên cao học trong nước đang cần bài báo để bảo vệ luận án, để xét thăng hạng hay để làm dày hồ sơ công bố, bị rút bài nặng nề hơn bị từ chối rất nhiều, vì thông báo rút bài nằm lại vĩnh viễn trong hồ sơ của tác giả và có thể xoá đi công sức của nhiều năm.
Bài viết này sẽ giúp bạn nhận ra bốn thói quen gây ra phần lớn các vụ rút bài, gồm chẻ nhỏ một nghiên cứu thành nhiều bài, dùng lại câu chữ của chính mình, gửi trùng một bài cho nhiều tạp chí và dùng AI mà không khai báo, đồng thời hướng dẫn bạn tự kiểm tra bản thảo trước khi gửi. Các chuẩn được dùng trong bài là của hai tổ chức mà ban biên tập tạp chí quốc tế dựa vào, được giải thích bằng lời thường như cách cố vấn công bố của MAAS vẫn trao đổi với người gửi bài lần đầu. Tổ chức thứ nhất là International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE), tức Uỷ ban Quốc tế các Tổng biên tập Tạp chí Y khoa, bắt nguồn từ một cuộc họp của các tổng biên tập tạp chí y khoa ở Vancouver năm 1978, nên tới nay vẫn được gọi không chính thức là Nhóm Vancouver, và công bố bộ yêu cầu đầu tiên về bản thảo cùng cách trình bày tài liệu tham khảo năm 1979. Tổ chức thứ hai là Committee on Publication Ethics (COPE), tức Uỷ ban Đạo đức Xuất bản, ra đời năm 1997 và đưa cùng tinh thần đó ra ngoài phạm vi y khoa, áp cho văn liệu nghiên cứu nói chung.
Tác giả: Ban Biên tập MAAS
Cập nhật lần cuối: 2026-08-15
Chuyên mục: research-methods
Điều gì thật sự khiến một bài báo bị rút?
Trả lời trực tiếp: Theo hướng dẫn năm 2019 của Committee on Publication Ethics, bài bị rút khi kết quả không còn đáng tin, do sai phạm như bịa hay làm sai lệch dữ liệu, đạo văn, chỉnh sửa hình ảnh, do sai sót trung thực mà nghiêm trọng, hoặc do vi phạm đạo đức công bố như đăng trùng lặp. Rút bài có thể gây hại lớn cho tác giả, nhưng mục đích là sửa kho tư liệu khoa học.
Bằng chứng: Committee on Publication Ethics (2019) hướng dẫn ban biên tập rút bài trong ba trường hợp, là khi có bằng chứng rõ ràng rằng kết quả không đáng tin, khi công trình đã được đăng ở nơi khác mà không ghi nguồn đúng cách, và khi bài báo cáo một nghiên cứu vi phạm đạo đức. Hướng dẫn này cũng nói rõ mục đích của rút bài là sửa văn liệu, không phải trừng phạt tác giả. Quy mô của hiện tượng đang tăng lên. Van Noorden (2023) ghi nhận hơn 10.000 bài bị rút trong năm 2023, mức cao nhất từ trước tới nay, còn tỷ lệ rút bài, tức phần bài đã đăng mà về sau bị rút lại, đã tăng hơn gấp ba trong mười năm và vượt 0,2% vào năm 2022. Cũng theo Van Noorden (2023), riêng một nhà xuất bản là Hindawi chiếm hơn 8.000 bài trong tổng số năm 2023, sau khi một đợt rà soát phát hiện quy trình phản biện ở một số số chuyên đề của các tạp chí thuộc nhà xuất bản này đã bị thao túng.
Ví dụ: Một tác giả người Việt từng lo rằng người phản biện sẽ "tố" chị vì một lỗi trích dẫn nhỏ trong bản thảo. Cố vấn công bố của MAAS giải thích cho chị ấy rằng sai sót trung thực và sửa được thì chỉ dẫn tới một bản đính chính, không dẫn tới rút bài. Thứ chị ấy thật sự cần tránh là những vấn đề mang tính hệ thống được trình bày ở các mục dưới đây, và khi rà lại thì bản thảo của chị ấy không mắc vấn đề nào trong số đó.
Chẻ nhỏ nghiên cứu là gì, và khi nào được phép tách một nghiên cứu thành nhiều bài?
Trả lời trực tiếp: Theo định nghĩa của Šupak Smolčić năm 2013 trên tạp chí Biochemia Medica, chẻ nhỏ nghiên cứu (salami slicing) là cắt một nghiên cứu thành nhiều bài từ khối dữ liệu lẽ ra phải công bố chung. Đây là một dạng đăng trùng lặp. Tách bài chỉ chính đáng khi mỗi bài trả lời một câu hỏi nghiên cứu thật sự khác nhau và các bài trích dẫn lẫn nhau minh bạch.
Bằng chứng: Šupak Smolčić (2013) định nghĩa salami publication là hai bài trở lên rút ra từ cùng một nghiên cứu và dùng chung giả thuyết, phương pháp hoặc kết quả. Nguyên văn bài báo viết: "Salami publication can be roughly defined as a publication of two or more articles derived from a single study" (Šupak Smolčić, 2013, p. 237), nghĩa là có thể hiểu đại khái rằng chẻ nhỏ nghiên cứu là công bố hai bài báo trở lên rút ra từ cùng một nghiên cứu. Tác giả cũng cảnh báo rằng phần mềm rất khó phát hiện kiểu vi phạm này, vì câu chữ của hai bài có thể khác nhau ngay cả khi nội dung khoa học trùng nhau. Vì vậy phép thử ở đây mang tính khoa học chứ không mang tính kỹ thuật, và câu cần tự hỏi là mỗi bài có đứng được như một đóng góp riêng, trọn vẹn hay không, hay dữ liệu đã bị cắt ra chỉ để có thêm bài trong danh mục công bố.
Ví dụ: Một nhà nghiên cứu có một bộ dữ liệu khảo sát và muốn viết thành 3 bài, mỗi bài cho một nhóm nhân khẩu học. Cố vấn MAAS chỉ ra rằng cả ba nhóm đang trả lời cùng một câu hỏi nghiên cứu, nên chúng thuộc về một bài báo duy nhất, và bài đó sẽ vững hơn hẳn, còn tách ra thì dễ bị kết luận là đăng trùng lặp. Ngược lại, trong cùng bộ dữ liệu có một câu hỏi thứ hai thật sự khác, và câu hỏi đó đủ cơ sở cho một bài riêng, miễn là bài thứ hai trích dẫn chéo về bài đầu.
Tự đạo văn là gì, và được dùng lại câu chữ của chính mình tới mức nào?
Trả lời trực tiếp: Theo hướng dẫn text recycling của COPE, tự đạo văn là dùng lại câu chữ trong bài mình đã công bố cho một bài mới, và mỗi trường hợp được xét riêng. Dùng lại vài câu mô tả chuẩn ở phần phương pháp có thể chấp nhận được nếu bạn trích dẫn và khai báo, còn dùng lại đoạn dài ở phần đặt vấn đề, kết quả hay bàn luận thì không.
Bằng chứng: Committee on Publication Ethics (n.d.) khuyên ban biên tập xem xét cả lượng câu chữ trùng lặp lẫn vị trí của phần trùng lặp trong bài. Câu chữ trùng ở phần phương pháp dễ biện minh hơn câu chữ trùng ở phần bàn luận, vì mô tả một quy trình đã chuẩn hoá thì khó viết theo cách khác mà không làm sai nội dung. Hướng dẫn này đặt ra ba lớp bảo vệ, là minh bạch, trích dẫn công trình trước đó, và khai báo mọi phần trùng lặp ngay lúc gửi bài. Chính việc chủ động khai báo từ đầu là thứ phân biệt một lần dùng lại được chấp nhận với một hành vi sai phạm.
Ví dụ: Một tác giả dùng lại ba câu mô tả một quy trình thí nghiệm đã chuẩn hoá cho hai bài báo khác nhau. Theo gợi ý của cố vấn, chị ấy trích dẫn bài đầu và ghi rõ phần trùng lặp trong thư gửi ban biên tập (cover letter). Nhờ vậy, một chi tiết lẽ ra có thể bị đánh dấu là trùng lặp đã trở thành một cách làm minh bạch và được tạp chí chấp nhận. Nếu chị ấy dùng lại cả phần bàn luận của bài cũ thì đó mới là vấn đề thật.
Đăng trùng lặp là gì?
Trả lời trực tiếp: Theo khuyến nghị năm 2023 của ICMJE, đăng trùng lặp là đăng cùng một bài, hoặc một bài trùng đáng kể với bài đã có, ở nhiều hơn một tạp chí, kể cả gửi một bản thảo cho hai tạp chí cùng lúc. Đây là một lý do rút bài đã được thừa nhận, nên mỗi lần chỉ gửi cho một tạp chí và chờ quyết định.
Bằng chứng: International Committee of Medical Journal Editors (2023) nêu rằng tác giả không được gửi cùng một bản thảo cho nhiều tạp chí cùng lúc, và việc đăng trùng lặp mà không trích dẫn chéo minh bạch, không có sự đồng ý của ban biên tập, là không chấp nhận được. Đăng lại hợp lệ vẫn có, chẳng hạn đăng một bài bằng ngôn ngữ khác, nhưng chỉ khi tổng biên tập của cả hai tạp chí đồng ý và bản đăng lại trích dẫn rõ bản gốc.
Ví dụ: Một nhà nghiên cứu nóng lòng muốn có kết quả sớm nên tính gửi cùng lúc cho hai tạp chí Q2. Cố vấn MAAS chỉ ra rằng đây là một vi phạm đạo đức rõ ràng, có thể khiến anh ấy bị cả hai tạp chí đưa vào danh sách đen. Thay vào đó, anh ấy lập một danh sách tạp chí xếp theo thứ tự ưu tiên, gửi cho tạp chí đầu tiên, và chỉ chuyển sang tạp chí kế tiếp sau khi đã có quyết định.
Rút bài và thông báo quan ngại khác nhau thế nào, và ảnh hưởng gì tới bạn?
Trả lời trực tiếp: Theo hướng dẫn năm 2019 của Committee on Publication Ethics, rút bài (retraction) gỡ kết luận của bài khỏi kho tư liệu đáng tin nhưng vẫn để bài hiện kèm dấu "Retracted". Thông báo quan ngại (expression of concern) nhẹ hơn, dùng khi lo ngại có cơ sở mà xác minh chưa xong. Cả hai gắn với tên tác giả trong cơ sở dữ liệu, nên phòng ngừa quan trọng hơn chữa.
Bằng chứng: COPE (2019) khuyến nghị dùng thông báo quan ngại khi bằng chứng chưa rõ ràng hoặc cuộc xác minh còn đang tiến hành, và dùng quyết định rút bài khi đã xác lập được rằng kết quả không đáng tin. Vì các thông báo này được lập chỉ mục nằm ngay cạnh bài gốc, chúng đi theo hồ sơ khoa học của tác giả trong nhiều năm, kể cả khi người đó đem hồ sơ đi xét thăng hạng. Đó là lý do mạnh nhất để làm đúng chuyện liêm chính ngay từ trước khi gửi bài.
Ví dụ: Một nghiên cứu sinh phát hiện một đồng tác giả ở bài báo trước của mình đã dùng lại dữ liệu mà không khai báo, và bài đó nhận một thông báo quan ngại. Chuyện này thay đổi hẳn cách chị ấy chạy dự án kế tiếp, vì ngay từ đầu chị ấy lập một thoả thuận bằng văn bản về quyền tác giả và cách quản lý dữ liệu, để phần đóng góp và nguồn dữ liệu của từng đồng tác giả đều minh bạch từ ngày đầu tiên.
Khai báo việc dùng AI như ChatGPT trong bài báo thế nào?
Trả lời trực tiếp: Theo khuyến nghị năm 2023 của International Committee of Medical Journal Editors, bạn được dùng AI để hỗ trợ, chẳng hạn sửa ngôn ngữ, nhưng phải khai báo cách dùng trong thư gửi ban biên tập và trong bản thảo. AI không được đứng tên tác giả, và bạn chịu trách nhiệm về mọi nội dung, kể cả lỗi hay trích dẫn bịa mà công cụ có thể tạo ra.
Bằng chứng: ICMJE (2023) nêu rằng chatbot không thể là tác giả, vì chatbot không thể chịu trách nhiệm về độ chính xác, tính liêm chính và tính nguyên bản của công trình. Cũng theo khuyến nghị này, tác giả phải khai báo các công nghệ có hỗ trợ AI ngay lúc gửi bài và mô tả đã dùng chúng ra sao. Dùng AI mà không khai báo đang nổi lên thành một vấn đề liêm chính mới, nên sự minh bạch là thứ bảo vệ tác giả chứ không phải thứ làm bài yếu đi.
Ví dụ: Một nhà nghiên cứu viết bản thảo bằng tiếng Anh và dùng công cụ AI để chuốt lại câu chữ. Theo gợi ý của cố vấn, chị ấy thêm đúng một câu vào phần phương pháp và vào thư gửi ban biên tập để nói rõ điều đó. Khi một người phản biện hỏi tới, lời khai báo của chị ấy đã nằm sẵn trong hồ sơ, và cách làm trung thực, có ghi nhận đầy đủ ấy không gây ra vấn đề gì.
Tự bảo vệ mình trước khi gửi bài bằng cách nào?
Trả lời trực tiếp: Theo nguyên tắc minh bạch mà McNutt và cộng sự nêu năm 2018, bạn nên tự rà liêm chính trước khi gửi, gồm báo cáo nghiên cứu trọn trong một bài, khai báo câu chữ dùng lại, mỗi lần gửi một tạp chí, khai báo hỗ trợ từ AI, thống nhất bằng văn bản với đồng tác giả về quyền tác giả và dữ liệu, và giữ sẵn dữ liệu thô.
Bằng chứng: McNutt và cộng sự (2018), đại diện cho một nhóm tổng biên tập và nhà xuất bản, lập luận trên Proceedings of the National Academy of Sciences rằng minh bạch là cách bảo vệ liêm chính nghiên cứu hiệu quả nhất, cụ thể là ghi nhận rõ đóng góp của từng người, công khai phương pháp, và gắn quyền tác giả với trách nhiệm. Lập luận đó áp dụng luôn cho giai đoạn trước khi gửi bài, vì điều tác giả đã khai báo công khai thì về sau không thể bị quy thành một vi phạm bị che giấu.
Ví dụ: Trong dịch vụ Cố vấn công bố, ở giai đoạn hoàn thiện bản thảo, cố vấn MAAS cùng tác giả rà một lượt liêm chính trước khi gửi bài, gồm kiểm trùng lặp câu chữ, các tuyên bố khai báo, và thoả thuận về quyền tác giả cùng dữ liệu. Tác giả vẫn là người viết từ đầu tới cuối, còn cố vấn chỉ góp ý, không viết thay và không gửi bài thay tác giả.
Câu hỏi thường gặp
Dùng lại câu chữ trong luận văn, luận án của chính mình để viết bài báo có phải tự đạo văn không?
Theo hướng dẫn text recycling của COPE, dùng lại luận văn hay luận án chưa xuất bản của chính bạn thường được chấp nhận, vì luận văn, luận án thường không được tính là một công bố chính thức. Dù vậy, bạn nên khai báo với ban biên tập và đọc chính sách của tạp chí trước khi gửi. Còn dùng lại câu chữ từ một bài báo đã đăng của bạn là tự đạo văn, và phần đó phải được trích dẫn cùng khai báo. Nếu bạn là nghiên cứu sinh đang cần bài báo trước khi luận án được đưa ra đánh giá, trang Hỗ trợ luận án tiến sĩ trình bày yêu cầu công bố theo quy chế hiện hành.
Tôi có thể bị rút bài vì một sai sót trung thực không?
Thường là không, theo cách COPE (2019) phân biệt sai sót trung thực với vi phạm liêm chính nghiêm trọng. Sai sót trung thực và sửa được sẽ dẫn tới một bản đính chính, không dẫn tới rút bài. Rút bài dành cho những kết quả không còn đáng tin hoặc cho những vi phạm đạo đức công bố.
Dùng ChatGPT để sửa tiếng Anh có bị tính là sai phạm không?
Không, với điều kiện bạn khai báo. Dùng AI để cải thiện ngôn ngữ được chấp nhận khi bạn ghi rõ mình đã dùng AI vào việc gì, ở cả cover letter lẫn bản thảo, đồng thời tự kiểm lại mọi thứ công cụ tạo ra. AI không được đứng tên tác giả, và cũng không nên tin AI trong việc tạo ra trích dẫn.
Làm sao biết việc tách nghiên cứu của tôi có phải chẻ nhỏ không?
Hãy dùng phép thử mà Šupak Smolčić đề xuất năm 2013 trên Biochemia Medica, tức tự hỏi mỗi bài có trả lời một câu hỏi nghiên cứu thật sự khác nhau không, và có đứng được như một đóng góp trọn vẹn không. Nếu lý do duy nhất để tách là để có thêm bài, thì đó là chẻ nhỏ.
MAAS có viết hay gửi bài thay tôi không?
Không bao giờ. Khung liêm chính MAAS dùng bám theo COPE và ICMJE như đã trình bày trong bài. Cố vấn hướng dẫn bạn và cùng bạn rà các bước kiểm liêm chính, còn bạn là người viết, người khai báo và người gửi bài. Bạn là tác giả và là người chịu trách nhiệm về nghiên cứu từ đầu tới cuối.
Rà liêm chính bản thảo cùng một cố vấn đã đăng bài trong ngành
Nếu bạn đang chuẩn bị gửi bài và chưa chắc bản thảo có chạm vào một trong bốn vấn đề ở trên hay không, dịch vụ Cố vấn công bố của MAAS ghép bạn với một cố vấn có công bố Q1 hoặc Q2 đứng tên mình trong đúng lĩnh vực của bạn. Cố vấn cùng bạn rà trùng lặp, các tuyên bố khai báo và thoả thuận quyền tác giả, còn bạn vẫn là người viết và người gửi bài. Dịch vụ không hứa tạp chí nhận đăng, vì quyết định đó thuộc về ban biên tập và người phản biện, và không hoàn tiền theo kết quả. Nếu cố vấn được ghép chưa hợp với lĩnh vực hay tạp chí bạn nhắm tới, bạn đề nghị đổi sang một cố vấn khác.
Tìm hiểu dịch vụ Cố vấn công bố của MAAS →
Bài liên quan
- Tránh tạp chí săn mồi khi công bố nghiên cứu bằng cách nào?, lớp kiểm liêm chính ở phía tạp chí
- Chọn đúng tạp chí Scopus cho bài báo của bạn thế nào?, mỗi lần chỉ gửi bài cho một tạp chí chính danh
- Desk rejection là gì, và tránh nó bằng cách nào?, vượt qua vòng sàng lọc của ban biên tập
- Nhà nghiên cứu Việt công bố bài báo quốc tế đầu tiên thế nào?, trọn hành trình của bài báo đầu tiên
- Trung tâm tài nguyên Công bố Scopus, trang trụ về công bố Q1, Q2 chính danh
- Mạng lưới chuyên gia MAAS, các cố vấn cấp tiến sĩ đứng sau dịch vụ cố vấn công bố
Tài liệu tham khảo
- Committee on Publication Ethics [COPE]. (2019). Retraction guidelines (Version 2). https://doi.org/10.24318/cope.2019.1.4
- Committee on Publication Ethics [COPE]. (n.d.). Text recycling guidelines for editors. Retrieved August 15, 2026, from https://publicationethics.org/guidance/endorsed-guidance/text-recycling-guidelines-editors
- International Committee of Medical Journal Editors [ICMJE]. (2023). Recommendations for the conduct, reporting, editing, and publication of scholarly work in medical journals. https://www.icmje.org/recommendations/
- McNutt, M. K., Bradford, M., Drazen, J. M., Hanson, B., Howard, B., Jamieson, K. H., Kiermer, V., Marcus, E., Pope, B. K., Schekman, R., Swaminathan, S., Stang, P. J., & Verma, I. M. (2018). Transparency in authors' contributions and responsibilities to promote integrity in scientific publication. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(11), 2557–2560. https://doi.org/10.1073/pnas.1715374115
- Šupak Smolčić, V. (2013). Salami publication: Definitions and examples. Biochemia Medica, 23(3), 237–241. https://doi.org/10.11613/BM.2013.030
- Van Noorden, R. (2023). More than 10,000 research papers were retracted in 2023, a new record. Nature, 624(7992), 479–481. https://doi.org/10.1038/d41586-023-03974-8
Bài viết này thuộc chuỗi MAAS Journal dành cho nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh và học viên cao học người Việt. Cố vấn công bố của MAAS là dịch vụ cố vấn, hướng dẫn tác giả theo từng giai đoạn với góp ý từ các cố vấn cấp tiến sĩ đã công bố trên tạp chí Scopus. MAAS không viết, không gửi bài thay tác giả, và không bảo đảm bài được tạp chí chấp nhận.