Bạn chỉ đủ điều kiện đứng tên tác giả một bài báo khi đáp ứng cả bốn tiêu chí của ICMJE, chứ không phải chỉ vì bạn cấp kinh phí, hướng dẫn hay thu thập dữ liệu. Với nhà nghiên cứu Việt đang chuẩn bị bài nộp Scopus đầu tiên hoặc đang dựng hồ sơ xét chức danh, xác định đúng quyền tác giả vừa là chuyện liêm chính vừa là chuyện sự nghiệp, vì tạp chí, ICMJE và các hội đồng xét duyệt trong nước đều nhìn vị trí tác giả bạn đứng, chứ không chỉ nhìn việc tên bạn có xuất hiện hay không.
Bài viết này giúp bạn tự xác định ai được đứng tên trên bài báo của nhóm, khai đóng góp của từng người bằng CRediT, hiểu đúng tác giả đầu và tác giả liên hệ, và chuẩn bị mã ORCID trước khi nộp bài. Đây cũng là những câu mà nhà nghiên cứu Việt hay hỏi cố vấn công bố của MAAS nhất.
Tác giả: Ban Biên tập MAAS
Cập nhật lần cuối: 2026-08-15
Chuyên mục: research-methods
Ai đủ điều kiện đứng tên tác giả?
Trả lời trực tiếp: Theo khuyến nghị của ICMJE (2023), một tác giả phải đáp ứng cả bốn tiêu chí, gồm đóng góp đáng kể vào ý tưởng, thiết kế hoặc dữ liệu của công trình, soạn thảo hoặc chỉnh sửa có phê phán bản thảo, phê duyệt phiên bản sẽ đăng, và đồng ý chịu trách nhiệm về công trình. Người chỉ đáp ứng một vài tiêu chí thì được ghi nhận ở phần cảm ơn, không đứng tên tác giả.
International Committee of Medical Journal Editors (2023) nêu rõ rằng phải thoả cả bốn tiêu chí, và những đóng góp như xin kinh phí, giám sát chung một nhóm nghiên cứu, hay chỉ thu thập dữ liệu đều không đủ cơ sở để đứng tên. Bộ khuyến nghị giải thích vì sao chuẩn này khắt khe như vậy: "authorship confers credit and has important academic, social, and financial implications" (International Committee of Medical Journal Editors, 2023). Nói cách khác, đứng tên tác giả kéo theo uy tín học thuật, vị thế xã hội và cả lợi ích tài chính, nên bốn tiêu chí tồn tại để bảo đảm những quyền lợi đó đi đúng với đóng góp thật. Cũng bộ khuyến nghị đó nói rằng mọi người thoả đủ bốn tiêu chí đều phải được liệt kê, nên bỏ sót một người đủ điều kiện cũng là vi phạm. ICMJE viết cho tạp chí y khoa, nhưng trên thực tế chuẩn bốn tiêu chí này đã thành mốc tham chiếu ở hầu hết các ngành có tạp chí Scopus.
Một ví dụ cho thấy chuẩn này thay đổi quyết định ra sao. Một học viên thạc sĩ kỹ thuật người Việt được MAAS hướng dẫn cho rằng người hướng dẫn, cũng là trưởng phòng thí nghiệm, nên đứng tên đầu "cho phải phép". Cố vấn cùng bạn ấy đối chiếu từng tiêu chí ICMJE và thấy người hướng dẫn có duyệt bản cuối, nhưng không tham gia thiết kế, phân tích hay soạn thảo. Nhóm sắp xếp lại danh sách tác giả để chính học viên, người làm phần việc chính, đứng tên đầu, còn người hướng dẫn được đặt đúng vị trí và được ghi nhận vai trò giám sát. Bài nộp nhờ vậy chắc hơn, và danh sách tác giả đứng vững nếu bị chất vấn.
Tác giả và người đóng góp khác nhau thế nào?
Trả lời trực tiếp: Tác giả là người thoả cả bốn tiêu chí ICMJE và chịu trách nhiệm công khai về công trình. Người đóng góp là người có giúp sức, chẳng hạn cấp kinh phí, thu thập dữ liệu, biên tập ngôn ngữ hay hỗ trợ kỹ thuật, nhưng chưa thoả đủ bốn tiêu chí. Theo COPE (n.d.), người đóng góp được ghi nhận ở phần Cảm ơn (Acknowledgements), không nằm trong danh sách tác giả.
Committee on Publication Ethics (COPE, n.d.) khuyên các tạp chí duy trì chính sách rõ ràng và minh bạch về việc ai đã đóng góp và đóng góp ở vai trò nào. Mục đích là để ranh giới giữa một tác giả và một người được cảm ơn nằm sẵn trong hồ sơ, thay vì phải thương lượng sau khi mọi chuyện đã rồi. Coi một người chưa đủ tiêu chí là tác giả, hay giấu đi một người đã đủ tiêu chí, đều là những vấn đề về quyền tác giả đã được thừa nhận rộng rãi.
Ranh giới này có thể dịch chuyển trong quá trình làm việc. Một chuyên gia thống kê chạy giúp đồng nghiệp một phân tích, không tham gia thiết kế cũng không tham gia diễn giải, thì được ghi nhận ở phần cảm ơn. Nhưng nếu sự hợp tác đó sâu thêm thành cùng diễn giải và cùng soạn thảo, người ấy có thể vượt ngưỡng ICMJE và cần được xét lại với tư cách tác giả.
CRediT là gì, và khai đóng góp thế nào?
Trả lời trực tiếp: CRediT (Contributor Roles Taxonomy), do Brand và cộng sự (2015) giới thiệu, là một danh sách chuẩn hoá gồm 14 vai trò, cho phép mỗi bài báo nêu chính xác từng người đã làm gì. Nhiều tạp chí Scopus và Q1 hiện yêu cầu nộp kèm một tuyên bố CRediT. Bạn gán mỗi tác giả vào một hoặc nhiều vai trò, thay vì để người đọc tự đoán qua thứ tự tên.
Brand và cộng sự (2015) đưa ra CRediT nhằm thay những danh sách tác giả mơ hồ bằng cách ghi công tường minh và có cấu trúc. Hiện nay bộ phân loại này do National Information Standards Organization (NISO, n.d.) duy trì. McNutt và cộng sự (2018), đại diện cho một nhóm biên tập viên và nhà xuất bản, khuyến nghị các tạp chí áp dụng CRediT cùng với ORCID để đóng góp của từng người trở nên minh bạch và để giảm tranh chấp về quyền tác giả.
Danh sách 14 vai trò CRediT gồm:
| Conceptualization (hình thành ý tưởng) | Data curation (quản trị dữ liệu) | Formal analysis (phân tích số liệu bằng kỹ thuật thống kê) |
| Funding acquisition (xin kinh phí) | Investigation (tiến hành nghiên cứu) | Methodology (phương pháp) |
| Project administration (quản trị dự án) | Resources (nguồn lực) | Software (phần mềm) |
| Supervision (giám sát) | Validation (kiểm chứng kết quả) | Visualization (trực quan hoá) |
| Writing – original draft (viết bản thảo gốc) | Writing – review & editing (rà soát và biên tập) |
Một bài y tế công cộng có ba tác giả dùng CRediT để ghi rằng tác giả đầu phụ trách Conceptualization, Investigation và Writing – original draft, tác giả thứ hai lo Formal analysis và Visualization, còn người hướng dẫn nhận Supervision và Writing – review & editing. Đóng góp của nhà tài trợ nằm ở Funding acquisition. Không ai phải tranh cãi về thứ tự, vì các vai trò đã làm cho mọi đóng góp hiện rõ trên giấy.
Tác giả đầu, tác giả liên hệ, tác giả cuối nghĩa là gì?
Trả lời trực tiếp: Tác giả đầu thường là người làm nhiều việc nhất và dẫn dắt phần viết. Tác giả liên hệ lo khâu nộp bài, trao đổi trong vòng bình duyệt và trả lời các câu hỏi sau khi đăng, đồng thời chịu trách nhiệm về tính liêm chính của quy trình. Tác giả cuối, theo thông lệ ở nhiều ngành, là nhà nghiên cứu cấp cao hoặc trưởng nhóm. Thông lệ này khác nhau tuỳ ngành.
Những vị trí này là thông lệ chứ không phải tiêu chí của ICMJE, vì ICMJE (2023) định nghĩa ai là tác giả chứ không định nghĩa thứ tự tác giả. Do thông lệ khác nhau giữa các ngành, bạn nên xác nhận sớm với tạp chí đích và với các đồng tác giả. Dù vậy, vị trí tác giả vẫn có sức nặng thật. Quy định xét tốt nghiệp và xét chức danh ở Việt Nam, chẳng hạn các yêu cầu cho tốt nghiệp tiến sĩ và cho chức danh Phó Giáo sư, Giáo sư, thường tính việc bạn là tác giả đầu hoặc tác giả liên hệ, tức "tác giả chính". Vì vậy vị trí bạn đứng có thể quyết định một bài báo có được "tính" vào hồ sơ hay không.
Một nghiên cứu sinh đứng thứ tư trong một bài có năm tác giả phát hiện bài đó không thoả yêu cầu tốt nghiệp, vì quy định đòi nghiên cứu sinh phải là tác giả đầu hoặc tác giả liên hệ. Cách MAAS hướng dẫn là lên kế hoạch vai trò tác giả trước khi bắt đầu công việc, để vị trí khớp với cả đóng góp thật lẫn yêu cầu sự nghiệp. Việc đó không bao giờ đi bằng cách thổi phồng đóng góp, mà bằng cách xếp đóng góp thật vào đúng vai trò.
Gift, ghost và guest authorship là gì, và vì sao phải tránh?
Trả lời trực tiếp: Gift authorship, còn gọi là guest hay honorary authorship, là liệt kê một người chưa thoả tiêu chí, thường là một tên tuổi lớn được thêm vào cho bài có sức nặng. Ghost authorship là bỏ sót một người đã thoả tiêu chí, thường là người viết chuyên nghiệp hoặc nghiên cứu viên trẻ. Cả hai đều vi phạm liêm chính, có thể dẫn tới đính chính hoặc rút bài (Wislar và cộng sự, 2011).
Wislar và cộng sự (2011) khảo sát sáu tạp chí y khoa có ảnh hưởng lớn và thấy 21% bài có dấu hiệu honorary authorship, ghost authorship, hoặc cả hai, nên đây là chuyện phổ biến chứ không hiếm. COPE (n.d.) xem việc thao túng quyền tác giả là một vấn đề sai phạm cần được điều tra. Mua hoặc bán một suất đứng tên tác giả là sai phạm học thuật. Các "lò" sản xuất bài báo (paper mill) bán suất đứng tên đang là mối đe doạ ngày càng lớn, và một suất đứng tên mua bằng tiền vẫn có thể bị phát hiện, khi đó thiệt hại cho người đứng tên rất nặng.
Một nhà nghiên cứu được mời đứng tên "đồng tác giả" trên một bài ngoài chuyên ngành của mình, kèm một khoản phí. Cố vấn MAAS nhận ra đây là lời chào mời từ một lò bài báo. Nhận lời nghĩa là nhận một bài mình không viết, đặt cả hồ sơ lẫn cơ hội xét chức danh về sau vào rủi ro. Nhà nghiên cứu đó từ chối, rồi tự dựng bài báo đứng tên đầu của chính mình theo từng giai đoạn.
ORCID là gì, và vì sao cần có trước khi nộp bài?
Trả lời trực tiếp: ORCID là một mã định danh số miễn phí và lâu dài, giúp phân biệt bạn với mọi nhà nghiên cứu khác, kể cả những người trùng tên hoặc viết tên theo trật tự và dấu khác nhau. Hãy tạo mã trước khi nộp bài, vì phần lớn nhà xuất bản lớn hiện đều hỏi tới nó, và một số còn yêu cầu tác giả liên hệ phải có (Haak và cộng sự, 2012).
Haak và cộng sự (2012) giới thiệu ORCID để giải quyết đúng chuyện nhập nhằng tên trong truyền thông học thuật, một vấn đề thường gặp với tác giả người Việt vì tên tiếng Việt hay bị chuyển tự không nhất quán giữa các cơ sở dữ liệu. McNutt và cộng sự (2018) khuyến nghị dùng ORCID song song với CRediT như hạ tầng cốt lõi cho việc ghi công minh bạch và chính xác. Khi bạn liên kết ORCID, mọi bài báo, mọi lượt bình duyệt và mọi bộ dữ liệu của bạn đều được ghi đúng tên trên Scopus và trên hệ thống của các tạp chí.
Một nhà nghiên cứu công bố dưới tên "Nguyen, T." phát hiện công trình của mình bị chia thành ba hồ sơ tác giả khác nhau trong các cơ sở dữ liệu trích dẫn, làm số trích dẫn bị xé lẻ ngay trước một kỳ xét chức danh. Nhà nghiên cứu đó đăng ký ORCID và liên kết các bài cũ, nhờ vậy gom toàn bộ hồ sơ về một danh tính kiểm chứng được.
Phòng tranh chấp quyền tác giả ở một bài nhiều tác giả thế nào?
Trả lời trực tiếp: Hãy thống nhất quyền tác giả và thứ tự tác giả ngay từ đầu dự án, ghi lại thành văn bản, xem lại khi đóng góp thay đổi, và ghi nhận đóng góp cuối cùng bằng CRediT. Theo COPE (n.d.), phần lớn tranh chấp đến từ những giả định không ai nói ra, chứ không đến từ ác ý, nên thoả thuận thành văn từ sớm là bước phòng ngừa đáng làm.
COPE (n.d.) khuyến nghị các nhóm nghiên cứu đặt kỳ vọng về quyền tác giả từ sớm, và khuyến nghị tạp chí có quy trình xử lý tranh chấp được ghi thành văn bản. Hướng dẫn này tồn tại chính vì bất đồng vào cuối dự án là chuyện thường gặp. Theo Brand và cộng sự (2015), một tuyên bố CRediT được thống nhất trước khi nộp sẽ biến một trật tự mơ hồ thành một bản ghi tường minh.
Một nhóm được MAAS hướng dẫn dùng bản thoả thuận quyền tác giả dài một trang ngay buổi khởi động, gồm thứ tự dự kiến, các vai trò CRediT, và một quy tắc rằng thành viên nào về sau đảm nhận vai trò lớn hơn hẳn thì được xét lại. Khi phần phân tích mở rộng giữa dự án, nhóm điều chỉnh vai trò theo bản thoả thuận thay vì theo thâm niên, nên không phát sinh tranh chấp và danh sách tác giả lúc nộp vẫn đứng vững.
Câu hỏi thường gặp
Trả phí xử lý bài báo cho tạp chí có làm tôi thành tác giả không?
Không. Xin kinh phí là một đóng góp có thể ghi nhận trong CRediT, nhưng trả một khoản phí, kể cả phí xử lý bài báo (APC), tự nó không thoả tiêu chí tác giả của ICMJE. Quyền tác giả dựa trên đóng góp trí tuệ, việc soạn thảo, việc phê duyệt và việc chịu trách nhiệm.
Người hướng dẫn có được mặc nhiên đòi đứng tên đầu hoặc tên cuối không?
Không. Vị trí tác giả phải phản ánh đóng góp thật, không phản ánh cấp bậc. Người hướng dẫn chỉ giám sát chung thì nên được ghi nhận ở phần cảm ơn, hoặc được ghi vai trò Supervision trong CRediT, chứ không mặc định được một chỗ trong danh sách tác giả.
Có bắt buộc phải có ORCID mới đăng được ở tạp chí Scopus không?
Yêu cầu này khác nhau tuỳ nhà xuất bản, nhưng ngày càng nhiều nơi đòi tác giả liên hệ cung cấp ORCID, và gần như mọi tạp chí đều chấp nhận nó. Vì ORCID miễn phí và giải quyết được chuyện nhập nhằng tên, bạn nên tạo một mã trước khi nộp bài, bất kể tạp chí có đòi hay không.
"Tác giả chính" tương đương với khái niệm quốc tế nào?
Quy định xét tốt nghiệp và xét chức danh ở Việt Nam nhìn chung coi "tác giả chính" là tác giả đầu hoặc tác giả liên hệ. Hãy kiểm tra định nghĩa chính xác trong quy chế hiện hành của cơ sở bạn, vì vị trí được "tính" có thể khác nhau giữa các diện xét.
MAAS có đưa cố vấn của mình vào danh sách tác giả bài của tôi không?
Không bao giờ. MAAS là một đối tác cố vấn. Cố vấn hướng dẫn bạn và đưa phản hồi mang tính phát triển, nhưng họ không thoả tiêu chí tác giả trên công trình của bạn và không bao giờ được liệt kê là tác giả. Bạn là tác giả từ đầu tới cuối.
Đặt lịch tư vấn Cố vấn Công bố cùng MAAS →
Bài liên quan
- Chọn đúng tạp chí Scopus cho bài báo của bạn thế nào?, ghép đóng góp của bạn với đúng tạp chí Q1/Q2
- Tránh tạp chí săn mồi khi công bố nghiên cứu bằng cách nào?, nhận diện lời chào mời từ lò bài báo và tạp chí săn mồi
- Làm sao để bài báo của bạn không bị rút khỏi tạp chí?, chẻ nhỏ nghiên cứu, tái sử dụng văn bản và khai báo AI
- Công bố nghiên cứu AI hình ảnh y khoa trên tạp chí Q1 bằng cách nào?, chuẩn báo cáo cho một ngành có yêu cầu cao
- Trả lời nhận xét của phản biện cho bài nộp tạp chí Scopus thế nào?, xử lý vòng chỉnh sửa với vai trò tác giả liên hệ
- Trung tâm tài nguyên Công bố Scopus, trang trụ về công bố Q1/Q2 chính danh
- Mạng lưới chuyên gia MAAS, các cố vấn cấp Tiến sĩ đứng sau dịch vụ cố vấn công bố
References
- Brand, A., Allen, L., Altman, M., Hlava, M., & Scott, J. (2015). Beyond authorship: Attribution, contribution, collaboration, and credit. Learned Publishing, 28(2), 151–155. https://doi.org/10.1087/20150211
- Committee on Publication Ethics [COPE]. (n.d.). Authorship [Discussion document]. Retrieved August 15, 2026, from https://publicationethics.org/guidance/discussion-document/authorship
- Haak, L. L., Fenner, M., Paglione, L., Pentz, E., & Ratner, H. (2012). ORCID: A system to uniquely identify researchers. Learned Publishing, 25(4), 259–264. https://doi.org/10.1087/20120404
- International Committee of Medical Journal Editors [ICMJE]. (2023). Defining the role of authors and contributors. https://www.icmje.org/recommendations/browse/roles-and-responsibilities/defining-the-role-of-authors-and-contributors.html
- McNutt, M. K., Bradford, M., Drazen, J. M., Hanson, B., Howard, B., Jamieson, K. H., Kiermer, V., Marcus, E., Pope, B. K., Schekman, R., Swaminathan, S., Stang, P. J., & Verma, I. M. (2018). Transparency in authors' contributions and responsibilities to promote integrity in scientific publication. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(11), 2557–2560. https://doi.org/10.1073/pnas.1715374115
- National Information Standards Organization [NISO]. (n.d.). CRediT (Contributor Roles Taxonomy). Retrieved August 15, 2026, from https://credit.niso.org/
- Wislar, J. S., Flanagin, A., Fontanarosa, P. B., & DeAngelis, C. D. (2011). Honorary and ghost authorship in high impact biomedical journals: A cross sectional survey. BMJ, 343, Article d6128. https://doi.org/10.1136/bmj.d6128
Bài viết này thuộc chuỗi MAAS Journal dành cho du học sinh và nhà nghiên cứu sau đại học người Việt. Cố vấn Công bố của MAAS là một đối tác cố vấn, hướng dẫn tác giả theo từng giai đoạn với phản hồi mang tính phát triển từ các cố vấn cấp Tiến sĩ đã công bố trên Scopus. MAAS không viết, không nộp, và không bảo đảm bài được chấp nhận thay cho tác giả.