Làm một bài university assignment thế nào, từ đọc đề tới lúc nộp?

Trả lời trực tiếp: Assignment là bài tập được tính vào điểm tổng kết môn học ở đại học, thường yêu cầu bạn phân tích một vấn đề rồi trình bày một lập luận có bằng chứng, thay vì tìm một đáp án đúng hay sai như bài kiểm tra. Hai dạng phổ biến nhất là essay, tổ chức quanh một luận điểm, và report, chia thành mục và tiểu mục, cả hai đều được chấm theo một rubric công bố sẵn.

Điều nhiều sinh viên bỏ lỡ là ở phần lớn các chương trình quốc tế, assignment được chấm theo tiêu chí (criterion-referenced). Nghĩa là điểm được cho theo mức độ bài của bạn đáp ứng các tiêu chí trong rubric, chứ không xếp hạng bạn so với các bạn cùng lớp, như Cottrell (2019) giải thích. Vì vậy, thứ nâng điểm là hiểu rubric, chứ không phải viết thêm 200 đến 300 từ.

Trả lời trực tiếp: Quy trình có bảy bước: hiểu động từ yêu cầu trong đề, xem rubric phân bổ điểm vào đâu, tìm nguồn học thuật và ghi chú kèm xuất xứ, dựng dàn ý quanh một luận điểm, viết bản nháp dành nhiều chỗ cho đánh giá hơn mô tả, trích dẫn theo đúng kiểu trường yêu cầu, rồi tự rà và sửa trước khi nộp. Hãy đi lần lượt từng bước thay vì nhảy thẳng vào viết.

1. Đọc đề và giải mã động từ yêu cầu

Động từ yêu cầu trong đề (command word), như analyse, evaluate, discuss hay justify, quy định kiểu câu trả lời chứ không chỉ quy định chủ đề. "Describe" muốn bạn thuật lại, còn "critically evaluate" muốn bạn cân nhắc điểm mạnh, điểm yếu rồi đưa ra phán đoán của mình. Đọc sai động từ thì cả bài lệch hướng ngay từ đầu. Bạn có thể xem bảng giải nghĩa các động từ này trong bài giải mã command words trong đề assignment.

2. Đọc rubric để biết điểm nằm ở đâu

Rubric cho bạn biết người chấm thưởng điểm cho điều gì và theo tỉ trọng nào, thường chia theo từng tiêu chí với các trọng số như 20%, 30% và 50%. Theo Cottrell (2019), với phần lớn assignment bậc cử nhân, bước nhảy từ mức điểm trung bình lên mức cao được xác định bằng chữ "critical", tức phân tích có phản biện, chứ không phải bằng việc thêm nội dung. Bailey (2018) cũng cho thấy đọc rubric trước khi viết, thay vì sau khi xong bản nháp đầu, giúp bạn dồn số từ vào đúng chỗ có điểm.

3. Tìm và ghi chú nguồn học thuật

Hãy dùng nguồn học thuật như sách chuyên khảo, bài báo bình duyệt (peer-reviewed) và tài liệu đọc bắt buộc của môn, thay vì blog hay các trang tổng hợp, và cố gắng có ít nhất 3 đến 5 nguồn đứng sau mỗi luận điểm chính. Trong lúc đọc, hãy ghi nguồn ngay cạnh từng ý để không bao giờ mất dấu khi trích dẫn. Với sinh viên viết bằng ngôn ngữ thứ hai, Bailey (2018) gợi ý ghi lại những cách diễn đạt học thuật gặp trong lúc đọc để sau này viết tự nhiên hơn. Đây cũng là tinh thần của Academic Phrasebank do University of Manchester (n.d.) xây dựng, một nguồn tham khảo dành cho sinh viên học tiếng Anh học thuật (English for Academic Purposes, gọi tắt là EAP). Phrasebank tự mô tả mục đích của mình như sau: "it aims to provide you with examples of some of the phraseological 'nuts and bolts' of writing organised according to the main sections of a research paper or dissertation" (University of Manchester, n.d.). Nói cách khác, nó cung cấp các mẫu câu "khung sườn" của văn viết học thuật, xếp theo từng phần chính của một bài nghiên cứu.

4. Lập dàn ý quanh một luận điểm

Một bài assignment tốt được tổ chức quanh một luận điểm (thesis), không phải quanh một chủ đề. Mở bài nêu luận điểm và hướng đi của bài, mỗi đoạn thân bài triển khai một ý và mở đầu bằng câu chủ đề trước khi đưa bằng chứng, còn kết bài tổng hợp lại thay vì lặp lại. Một dàn ý rõ ràng giúp bạn thấy trước chỗ nào mình đang chỉ mô tả, để kịp chuyển sang đánh giá.

5. Viết bản nháp, nghiêng về đánh giá hơn mô tả

Viết bản nháp nghiêng về đánh giá là bước quyết định điểm, và Bailey (2018) chỉ ra đây cũng là chỗ người viết bằng ngôn ngữ thứ hai dễ quay về lối mô tả nhất. Với mỗi câu mô tả kiểu "công ty này làm X", hãy tự hỏi "tại sao điều đó quan trọng, ai được lợi, bằng chứng đã đủ chưa", rồi viết câu trả lời ấy ra. Trong các bản nháp chuyên gia MAAS thường gặp, phần mô tả hay lấn át phần đánh giá, và lật lại tỉ lệ đó bằng chính bằng chứng và ví dụ đã có là đúng chỗ rubric định nghĩa các dải điểm cao hơn. Đừng chờ một bản nháp hoàn hảo, hãy viết trước rồi sửa sau.

6. Trích dẫn đúng chuẩn

Mọi ý không phải của bạn đều phải được trích dẫn, cả trong bài (in-text) lẫn trong danh mục tài liệu ở cuối bài, theo đúng kiểu trường yêu cầu, như APA 7th, Harvard, MLA hoặc một kiểu khác. Trích dẫn sai hay thiếu là rủi ro về liêm chính học thuật (academic integrity), chứ không chỉ là mất điểm hình thức. Xem thêm hướng dẫn trích dẫn trong assignment đại học.

7. Tự rà và chỉnh sửa trước khi nộp

Hãy để bản nháp nghỉ ít nhất một buổi rồi mới đọc lại, và kiểm tra bài có trả lời đúng động từ yêu cầu không, mỗi đoạn có đánh giá hay chỉ mô tả, trích dẫn trong bài có khớp danh mục tài liệu không, và số từ có nằm trong giới hạn không. Đọc to lên giúp bạn phát hiện những câu tối nghĩa. Đây là bước rẻ nhất, và cũng là bước hay bị bỏ qua nhất khi sinh viên làm bài sát hạn nộp.

Trả lời trực tiếp: Bảy bước vẫn giữ nguyên, nhưng 3 bước đổi hình dạng. Các động từ như calculate, derive hay show mang mệnh lệnh khác hẳn discuss. Bài báo cáo có các phần cố định và mỗi phần dùng một thì động từ cố định. Còn điểm thì dồn vào phần diễn giải, vì một rubric của Michigan cho phần Discussion 5 trên 10 điểm và không cho phần Methods điểm nào.

Bước 1 đổi trước tiên, vì hệ động từ khác. Hướng dẫn của The Open University (n.d.) ghi nhận rằng "mathematicians use process words with slightly different meanings", tức các nhà toán học dùng động từ yêu cầu với nghĩa hơi khác. Hướng dẫn này gom find, calculate, determine, derive, solve và evaluate vào một mệnh lệnh chung là "work out and show your working", rồi xếp prove, show và deduce vào một mệnh lệnh khó hơn, rằng "you must justify each step and provide a convincing argument" (The Open University, n.d.). Chữ explain xuất hiện ở cả hai danh sách với sức nặng khác nhau, và đó đúng là kiểu chồng lấn làm sinh viên mất điểm. Cambridge Assessment International Education (2022) định nghĩa cùng nhóm động từ ấy cho môn vật lý A Level, trong đó calculate nghĩa là "work out from given facts, figures or information", còn show (that) nghĩa là "provide structured evidence that leads to a given result". Học sinh Việt học chương trình A Level thường gặp phân biệt này lần đầu ở đó, rồi gặp lại ở đại học. Towle (2023), trong hướng dẫn về động từ yêu cầu của Loughborough University, minh hoạ khác biệt đó bằng đề khoa học thật thay vì đề chung chung, chẳng hạn "briefly describe the behaviour of ferromagnetic materials under an applied magnetic field" đặt cạnh một đề explain về khối đá và đất. Cleeland (n.d.), viết cho James Cook University, định nghĩa prove bằng ngôn ngữ phòng thí nghiệm, rằng bạn phải "establish something with certainty by evaluating and citing experimental evidence, or by logical reasoning".

Bước 4 đổi tiếp theo, vì cấu trúc được cho sẵn chứ không phải do bạn tự thiết kế. Một bài báo cáo thí nghiệm (lab report) đi theo trật tự cố định, và Trent University (n.d.) công bố cả dung lượng nên dành cho từng phần, khoảng 15 đến 20% bài cho phần mở đầu, 10 đến 15% cho phần phương pháp, 10 đến 15% cho phần kết quả không kể bảng và hình, và 40 đến 45% cho phần bàn luận. Thì của động từ cũng cố định, và University of Toronto (n.d.) đưa ra lý do chứ không chỉ đưa ra luật: "the experiment is already finished. Use the past tense when talking about the experiment", trong khi "the report, the theory and permanent equipment still exist; therefore, these get the present tense". Nghĩa là thí nghiệm đã xong nên dùng thì quá khứ, còn bài báo cáo, lý thuyết và thiết bị cố định vẫn đang tồn tại nên dùng thì hiện tại. Biến một tờ hướng dẫn thí nghiệm thành một bài báo cáo tự nó đã là một việc viết lại, và Monash University (n.d.) làm mẫu trực tiếp, khi một danh sách thao tác đánh số được chuyển thành phần phương pháp "written in the past tense as a cohesive paragraph".

Bước 5 đổi nhiều nhất, vì mô tả và đánh giá bị tách sang hai phần khác nhau. Hướng dẫn viết báo cáo khoa học của University of North Carolina at Chapel Hill (n.d.) vạch ranh giới ngay trong phần kết quả: "in this section, you're reporting facts. Nothing your readers can dispute should appear in the Results section". Phần phán đoán thuộc về mục bàn luận, và University of Regina (n.d.) nói gọn phân biệt ấy trong 1 câu sinh viên dễ nhớ: "pointing out a trend in the data is not interpretation, telling the reader what the trend means is interpretation." Tức là chỉ ra một xu hướng trong dữ liệu chưa phải diễn giải, nói cho người đọc biết xu hướng đó có nghĩa gì mới là diễn giải.

Các rubric đã công bố cho thấy điều đó rơi vào đâu trên thang điểm, dù bức tranh cần được nói cho sòng phẳng. Hai rubric mẫu cho lab report do University of Michigan (n.d.) công bố nằm cạnh nhau trên cùng 1 trang. Ở ví dụ cho lớp sinh học bậc 200, tổng 10 điểm, phần mở đầu được 2, phần kết quả được 3, phần bàn luận được 5, còn phần phương pháp không được chấm điểm nào. Ở ví dụ chung 30 điểm ngay trên cùng trang, phần vật liệu và phương pháp có được chấm, nhưng chỉ 3 trên 30, trong khi kết quả, bàn luận và tóm lược mỗi phần được 4. Theo Verghese (2017), một rubric ở Alabama A&M University cho phần vật liệu và phương pháp trọng số 20%, cho phần kết luận, tức phần đòi "proper interpretation of results", thêm 20% nữa, còn phần phân tích dữ liệu và bàn luận là 25%. Không con số nào chuyển thẳng sang trường của bạn được, và mọi rubric có phần trăm công bố mà MAAS mở được đều thuộc một trường Bắc Mỹ, nên hình dáng chung thì có bằng chứng tốt, còn tỉ lệ cụ thể ở một khoa của Anh hay Úc thì chưa. Hãy đọc rubric của chính môn bạn.

Các lỗi thường gặp đã được ghi lại, và chúng sinh ra từ đúng ranh giới ấy. Nesbitt-Johnston Writing Center (n.d.) ở Hamilton College coi việc bỏ sót "the narrative in the results section", tức phần lời dẫn giải trong mục kết quả, là một trong những lỗi phổ biến nhất của sinh viên mới bắt đầu. Hướng dẫn này dặn thêm hai điều, là đừng "regurgitate the lab handout" thay vì tự viết phần mở đầu, và đừng "declare the experiment a success or failure" mà hãy đánh giá kết quả so với mục đích của thí nghiệm. Mỗi lỗi trong đó chính là bước 5 của bài này hiện ra ở một môn học khác, và đó là điều đáng nhớ nhất, rằng quy trình không đổi, chỉ có hình dạng của câu trả lời là đổi.

Trả lời trực tiếp: Ba lý do phổ biến nhất khiến một bài assignment mất điểm là bài mô tả thay vì đánh giá, bài trả lời lệch động từ yêu cầu, và bài dùng nguồn yếu hoặc trích dẫn sai. Không lý do nào trong số đó là thiếu nội dung, nên viết thêm không cứu được bài, mà bạn phải sửa đúng chỗ đang hỏng.

Với bài phải đứng thuyết trình chứ không chỉ nộp, hãy xem thêm rubric chấm thuyết trình thật sự đo những gì, vì cách chia điểm khác với một đề bài viết.

Với sinh viên quốc tế còn có thêm một lớp khó. Bailey (2018) chỉ ra rằng rubric ở các chương trình quốc tế dùng ngôn ngữ của đánh giá, như critically evaluate, justify hay synthesise, vốn có thể khác với kiểu đánh giá sinh viên quen ở trường phổ thông trong nước, và khác cả kiểu viết được kiểm tra trong IELTS (International English Language Testing System) hay TOEFL (Test of English as a Foreign Language). Vì vậy bản nháp dễ trượt sang kiểu thuật lại các nguồn đã đọc. Nhận ra khác biệt này sớm là đã đi được nửa đường tới một điểm số tốt.

Tự kiểm bài trước khi nộp: bạn có thể dùng công cụ Grade Check miễn phí của MAAS để nhận điểm ước lượng theo rubric và biết nên sửa chỗ nào, trước khi nộp bài thật.