Chuyên mục: citation-formatting
Cập nhật lần cuối: 2026-09-04
Một bạn làm xong bài, đưa từng nguồn qua một công cụ tạo trích dẫn Harvard miễn phí, rồi nộp bài với tâm thế yên tâm. Đến khi nhận xét trả về thì phần trích dẫn lại bị trừ điểm. Không mục nào trong danh sách cẩu thả cả, và các mục đều nhất quán với nhau. Vấn đề chỉ là chúng theo bản Harvard của một trường khác, không phải bản mà khoa của bạn ấy công bố.
Trả lời thẳng: Harvard là một họ các kiểu trích dẫn theo tác giả và năm, không phải một cẩm nang duy nhất. Không tổ chức nào sở hữu nó, nên mỗi trường tự công bố biến thể riêng, và hai bản hướng dẫn có thể định dạng cùng một trang web theo hai cách khác nhau dù đều tự gọi là Harvard. Quy tắc giữ điểm cho bạn là trích dẫn theo đúng bản hướng dẫn của khoa mình.
Chuyện khác biệt này có tài liệu chứng minh, không phải lời đồn. Open University (n.d.) nói thẳng rằng "there are different versions of the Harvard referencing style", và bản hướng dẫn của họ chỉ trình bày "the commonly used Cite Them Right version", kiểm ngày 4 tháng Chín năm 2026. University of Leeds (n.d.) còn đi xa hơn khi đặt tên riêng cho biến thể của trường là Leeds Harvard, đồng thời dặn sinh viên rằng "each school in the University requires students to use a specific style of referencing", kiểm ngày 4 tháng Chín năm 2026.
Bài này trình bày khuôn Cite Them Right, tức bản mà phần lớn các khoa ở Anh và Úc lấy làm điểm xuất phát, rồi chỉ ra chính xác những chỗ mà các biến thể của từng trường tách ra, để bạn tự nhận diện được khác biệt trong bản hướng dẫn của mình thay vì tin vào một công cụ tạo trích dẫn tự động.
Trích dẫn Harvard là gì, và vì sao không có một cẩm nang Harvard duy nhất?
Trả lời thẳng: Harvard là tên gọi chung cho cách trích dẫn theo tác giả và năm, trong đó một trích dẫn ngắn trong bài dẫn tới một mục đầy đủ nằm ở danh sách xếp theo bảng chữ cái cuối bài. Khác với APA, vốn do American Psychological Association duy trì thành một cẩm nang thống nhất, Harvard không có tổ chức nào quản lý, nên thẩm quyền rơi xuống bản hướng dẫn mà từng trường tự công bố.
Gốc rễ của mọi chuyện nằm ở chỗ không ai sở hữu kiểu trích dẫn này. APA 7th tồn tại ở đúng một chỗ là cuốn Publication manual của American Psychological Association (2020), và một trích dẫn thì hoặc đúng hoặc sai so với cuốn đó. Harvard không có văn bản tương đương. Thứ gần nhất với một điểm quy chiếu chung là cuốn Cite them right của Pears và Shields (2025), nay đã ở lần xuất bản thứ mười ba và là bản mà phần lớn các trường ở Anh áp dụng hoặc chỉnh sửa lại. Ngoài cuốn đó ra, mọi thứ còn lại đều mang tính địa phương.
Dawe và cộng sự (2021) ghi lại cái giá thực tế của cách sắp xếp này ở một trường đại học, nơi mà "local variations between faculty or discipline-based citation guides resulted in confusion for students". Trường đó ứng phó bằng cách giảm bớt số kiểu trích dẫn được công nhận, thay vì bắt sinh viên nhớ nhiều biến thể cùng lúc. Khi một kiểu trích dẫn không có chủ sở hữu, phải áp đặt tính nhất quán ở đâu đó, và cấp khoa chính là nơi việc đó diễn ra.
Quy mô của lựa chọn địa phương này dễ bị đánh giá thấp. University of Leeds liệt kê bảy kiểu trích dẫn đang được dùng ở các khoa trong trường, trong đó ba kiểu do chính trường duy trì là Leeds Harvard, Leeds Numeric và MHRA, bên cạnh APA, IEEE, OSCOLA và Vancouver, kiểm ngày 4 tháng Chín năm 2026. Vậy nên một sinh viên Việt Nam học các môn thuộc hai khoa khác nhau của Leeds hoàn toàn có thể bị yêu cầu dùng hai kiểu trích dẫn khác nhau trong cùng một học kỳ, và không kiểu nào có thể thương lượng lại ở thời điểm chấm bài.
Trích dẫn trong bài theo Harvard viết thế nào?
Trả lời thẳng: Bạn ghi họ tác giả và năm trong ngoặc đơn ngay tại chỗ sử dụng nguồn, và thêm số trang khi trích nguyên văn. Cite Them Right đặt năm trong ngoặc ngay sau tên tác giả mà không có dấu phẩy ở danh sách tài liệu, nhưng vẫn giữ dấu phẩy khi trích dẫn nằm trong ngoặc giữa bài.
Ví dụ minh hoạ của Open University cho thấy khuôn chuẩn nằm trong một câu hoàn chỉnh, đó là "It has been emphasised that good referencing is an important academic skill (Harris, 2015)." Trích dẫn nằm bên trong dấu câu của câu văn, và dấu chấm đặt sau ngoặc đóng chứ không đặt trước.
Ba khác biệt nhỏ gây ra phần lớn số điểm bị trừ ở phần trích dẫn trong bài. Thứ nhất là dấu phẩy, vốn có trong Cite Them Right dưới dạng (Harris, 2015) nhưng một số biến thể của trường lại bỏ đi thành (Harris 2015). Thứ hai là cách nối hai tác giả, khi viết trong câu thì dùng chữ "and", còn khi nằm trong ngoặc thì nhiều biến thể lại dùng dấu và thương mại. Thứ ba là mốc mà một nguồn nhiều tác giả được rút gọn thành "et al.", thường là sau ba tác giả trong Cite Them Right nhưng các bản hướng dẫn khác lại quy định khác đi.
Việc nêu tên tác giả ngay trong câu văn làm đổi hình thức chứ không đổi nội dung. Trích dẫn trong ngoặc viết là (Harris, 2015), còn trích dẫn dạng tường thuật sẽ viết là Harris (2015) lập luận rằng trích dẫn là một kỹ năng phải học chứ không phải một thủ tục hành chính. Bạn dùng dạng tường thuật khi danh tính tác giả có vai trò trong lập luận của mình, và dùng dạng trong ngoặc khi chỉ bằng chứng mới quan trọng.
Một mục trong danh sách tài liệu tham khảo Harvard gồm những gì?
Trả lời thẳng: Một mục theo Cite Them Right mang bốn thành phần theo thứ tự cố định, gồm họ và chữ cái đầu tên tác giả, năm trong ngoặc đơn, tên tài liệu in nghiêng, và nhà xuất bản. Nguồn trực tuyến thêm hai thành phần nữa là địa chỉ và ngày bạn truy cập, viết dưới dạng "Available at: URL (Accessed: date)".
Open University đưa ra khuôn cho sách là Surname, Initial. (Year of publication) Title of book. Publisher. Ví dụ minh hoạ của họ là Bell, J. (2014) Doing your research project. Open University Press. Mỗi thành phần đều có lý do tồn tại, và thứ tự không đổi giữa các loại nguồn kể cả khi có thêm thành phần mới.
Tài liệu trực tuyến là chỗ mà họ Harvard tách khỏi APA rõ nhất. Trong khi APA 7th kết thúc một mục nguồn web bằng DOI hoặc URL trần, Cite Them Right lại đóng lại bằng ngày truy cập, với lý do rằng trang web thay đổi và người đọc cần biết bạn đã đọc phiên bản nào. Khuôn cho trang web của Open University là Surname, Initial. (Year published/last updated) Title of web page. Available at: URL (Accessed: date).
Số lượng tác giả cũng tách ra theo cùng một cách. APA 7th đặt đúng một quy tắc cố định là liệt kê tối đa 20 tác giả trước khi rút gọn, theo cẩm nang của American Psychological Association (2020). Cite Them Right rút gọn sớm hơn nhiều, còn các biến thể Harvard của từng trường lại tự đặt mốc riêng, và đó là lý do một bài báo có 6 tác giả có thể được trích theo ba cách khác nhau ở ba khoa cùng gọi kiểu trích dẫn của mình là Harvard.
Bằng chứng rõ nhất cho thấy Harvard mỗi nơi một khác nằm ngay ở dấu câu của chính khuôn đó. University College London (n.d.) công bố khuôn trang web của trường là "Author. Year (in round brackets). Title of web page (in italics). Available at: URL. (Accessed: date)", kiểm ngày 4 tháng Chín năm 2026. UCL đặt một dấu chấm sau tên tác giả và một dấu chấm nữa sau URL. Open University không đặt dấu nào trong hai dấu đó. Cả hai bản hướng dẫn đều mang tên Harvard, đều do trường đại học có uy tín ở Anh công bố, và một danh sách tài liệu dựng theo bản này sẽ không khớp với bản kia. Không bản nào sai cả, nhưng chép nhầm bản thì vẫn mất điểm.
Nguồn không phải sách hay trang web thì trích thế nào?
Trả lời thẳng: Bạn giữ nguyên bộ khung bốn thành phần gồm tác giả, năm, tên tài liệu in nghiêng và nguồn, rồi thêm thông tin người đọc cần để tìm đúng tài liệu đó. Một báo cáo PDF cần tổ chức phát hành ở vị trí tác giả, một video cần tên người đăng và nền tảng, còn hình ảnh cần tên người tạo và nơi lưu giữ hình đó.
Nguồn của tổ chức và doanh nghiệp đặt tên tổ chức vào vị trí tác giả. Ví dụ minh hoạ của UCL cho thấy điều này qua một bài của BBC News năm 2014 về lễ kỷ niệm một trăm năm Thế chiến thứ nhất, được trích thành BBC News (2014), theo sau là tiêu đề bài in nghiêng, rồi tới "Available at:" kèm địa chỉ bài viết, và đóng lại bằng "(Accessed: 17 October 2022)". Không nhà báo cá nhân nào được nêu tên, nên tổ chức gánh cả mục trích dẫn, và ngày truy cập 17 tháng Mười năm 2022 đóng vai trò xác định phiên bản đã đọc sau tám năm kể từ ngày đăng.
Báo cáo và tài liệu PDF theo cùng một logic, chỉ thêm một chi tiết. Cơ quan phát hành đứng ở vị trí tác giả, tên báo cáo được in nghiêng, và chỗ nào báo cáo mang số hiệu văn bản hoặc số hiệu loạt thì số đó đặt ngay sau tên để người đọc có thể yêu cầu đúng tài liệu. Ấn phẩm của chính phủ và của các cơ quan nhà nước gần như luôn có số hiệu như vậy.
Nguồn nghe nhìn cần thành phần giúp người đọc tìm lại được chúng. Một mục trích video ghi tên người đăng ở vị trí tác giả, năm đăng, tên video in nghiêng, nền tảng, và ngày truy cập. Một hình ảnh cần tên người tạo, năm, tên hoặc mô tả in nghiêng khi hình không có tên, và vị trí, dù vị trí đó là một phòng trưng bày, một trang sách hay một địa chỉ web. Trong mọi trường hợp, phép thử vẫn là một câu hỏi duy nhất, đó là chỉ với mục trích dẫn của bạn thì người đọc có tìm ra đúng tài liệu đó không.
Vậy nên theo biến thể Harvard nào?
Trả lời thẳng: Bạn theo bản mà khoa mình công bố, không có ngoại lệ nào. Nếu khoa đặt tên riêng cho biến thể như Leeds Harvard thì bản đó đè lên mọi công cụ tạo trích dẫn, mọi giáo trình và mọi trang web, kể cả bài này. Chỗ nào trường không có bản hướng dẫn thì Cite Them Right là lựa chọn an toàn nhất.
Bạn nên tìm bản hướng dẫn trước khi viết chứ không phải sau khi viết xong. Leeds dặn sinh viên "check the referencing style used in your school before you begin your assignments", và trật tự trong câu đó có chủ ý. Dựng lại cả danh sách tài liệu theo một biến thể khác sau khi đã viết xong thì vừa chậm vừa dễ sai, trong khi viết đúng khuôn ngay từ nguồn đầu tiên thì không tốn thêm gì cả.
Có ba nơi giữ câu trả lời, xếp theo thẩm quyền giảm dần. Bản thân đề bài thường nêu tên kiểu trích dẫn ngay trong phần yêu cầu nộp bài, và chỗ nào đề bài đã nêu thì hướng dẫn đó đè lên tất cả những nguồn còn lại. Sổ tay môn học trên hệ thống học trực tuyến mang quy định ở cấp khoa, và đó chính là điều Leeds muốn nói khi bảo rằng mỗi khoa yêu cầu một kiểu riêng. Trang trích dẫn của thư viện trường giữ toàn bộ ví dụ minh hoạ, thường sắp xếp theo loại nguồn, đúng thứ tự mà sinh viên hay hỏi, gồm sách, bài báo khoa học, trang web, video và hình ảnh. Nếu ba nơi này nói khác nhau thì bạn theo đề bài và hỏi lại giảng viên phụ trách môn bằng văn bản.
Bạn nên coi công cụ tạo trích dẫn là công cụ hỗ trợ soạn thảo chứ không phải nguồn thẩm quyền. Một công cụ chỉ sinh ra đúng một biến thể, thường không nói cho bạn biết đó là biến thể nào, và nó không thể biết khoa bạn yêu cầu gì. Lỗi mà nó tạo ra chính là lỗi đã nêu ở đầu bài này, tức một danh sách nhất quán với chính nó và sai đều với người chấm. Bạn nên đối chiếu kết quả của công cụ với hai mục trong bản hướng dẫn của khoa trước khi giao cho nó bốn mươi mục còn lại.
Tính nhất quán bên trong một bài quan trọng hơn việc chọn được biến thể hay nhất về lý thuyết. Khi người chấm đọc một danh sách mà một nửa số mục có ngày truy cập còn một nửa thì không, họ sẽ thấy đó là sự cẩu thả, bất kể nửa nào khớp với bản hướng dẫn của khoa. Nếu giữa chừng bạn phát hiện mình đang theo nhầm biến thể thì nên viết nốt bản nháp theo một kiểu rồi chuyển đổi cả danh sách trong một lượt, thay vì đổi kiểu ngang chừng.
Những lỗi trích dẫn Harvard thường gặp nhất là gì?
Trả lời thẳng: Bốn lỗi chiếm phần lớn số điểm bị trừ, gồm trộn nhiều biến thể trong cùng một danh sách, trích dẫn trong bài mà không có mục tương ứng, bỏ ngày truy cập ở nguồn web trong khi bản hướng dẫn của trường yêu cầu, và để công cụ tự động quyết định kiểu trích dẫn mà khoa không dùng.
Trộn biến thể là lỗi hay gặp nhất và cũng là lỗi khó tự nhận ra nhất. Nó xảy ra khi bạn thu thập nguồn trong nhiều tuần từ nhiều nơi khác nhau, một số chép từ bản xuất của cơ sở dữ liệu, một số lấy từ công cụ tạo trích dẫn, một số tự gõ tay theo bản hướng dẫn. Cách sửa mang tính cơ học chứ không phải trí tuệ, đó là dựng cả danh sách trong một lần làm liền mạch theo đúng một bản hướng dẫn, và coi mọi mục có sẵn định dạng là bản nháp cần gõ lại.
Trích dẫn mồ côi và mục mồ côi là cặp lỗi thứ hai. Mỗi trích dẫn trong bài cần một mục tương ứng, và mỗi mục cần được trích ít nhất một lần. Người chấm kiểm sự tương ứng này vì nó nhanh và vì nó cho thấy bạn đọc nguồn thật hay chỉ bày ra cho đẹp. Bạn đọc danh sách đã hoàn thiện, đối chiếu với bài đã hoàn thiện, từng mục một, thì chỉ vài phút là bắt được lỗi này.
Lỗi cuối cùng tinh vi hơn và đặc thù với người viết bằng ngôn ngữ thứ hai. Một trích dẫn đặt ở cuối một đoạn dài khiến người chấm không phân biệt được câu nào lấy từ nguồn và câu nào là phân tích của bạn. Bạn nên đặt trích dẫn ngay tại chỗ ý tưởng vay mượn xuất hiện chứ không đặt ở ranh giới đoạn văn, để ranh giới giữa giọng của bạn và giọng của nguồn lúc nào cũng rõ.
Câu hỏi thường gặp
Harvard có phải là cách trích dẫn theo tác giả và năm không?
Cụm "tác giả và năm" mô tả cơ chế, tức một chỉ dẫn ngắn trong bài dẫn tới một mục trong danh sách xếp theo bảng chữ cái. Harvard là một họ nằm trong cơ chế đó, và APA là một họ khác. Gọi một kiểu trích dẫn là "tác giả và năm" thì chính xác nhưng chưa đủ cụ thể để trích dẫn theo.
Có phải nguồn trực tuyến nào cũng cần ngày truy cập không?
Điều đó tuỳ biến thể bạn dùng. Cite Them Right yêu cầu ngày truy cập cho trang web, và cả UCL lẫn Open University đều đưa thành phần này vào khuôn của mình. Một số biến thể bỏ ngày truy cập với nguồn đã có DOI ổn định, vì DOI tự nó đã cố định phiên bản. Bạn nên kiểm lại bản hướng dẫn của khoa mình.
Có nên dùng công cụ tạo trích dẫn Harvard không?
Dùng như công cụ hỗ trợ soạn thảo thì được, còn coi nó là nguồn thẩm quyền thì không nên. Bạn hãy đối chiếu kết quả của nó với hai mục trong bản hướng dẫn của khoa trước khi tin, vì một công cụ không thể biết người chấm bài của bạn mong đợi biến thể nào.
Nếu khoa mình không có bản hướng dẫn Harvard thì sao?
Bạn dùng Cite Them Right theo bản mà Pears và Shields (2025) trình bày, và giữ nhất quán từ đầu tới cuối. Chỗ nào bản hướng dẫn im lặng thì điều người chấm tìm kiếm là sự nhất quán và đầy đủ, chứ không phải một lựa chọn dấu câu cụ thể nào.
Tài nguyên liên quan
- Hướng dẫn trích dẫn APA 7th: bản hướng dẫn đầy đủ cho hệ thống tác giả và năm còn lại
- APA 7th và Harvard khác nhau thế nào: so sánh song song hai hệ thống, chỗ giống và chỗ tách ra
- Trích dẫn trong bài tập đại học: cách phần trích dẫn thật sự được chấm, và điều giảng viên tìm kiếm
- Danh mục kiểm tra biên tập và soát lỗi: lượt rà cuối bắt các trích dẫn mồ côi trước khi nộp
- Dịch vụ Hỗ trợ học thuật: kèm qua các chặng Outline, Draft và Final cùng chuyên gia đúng ngành
Sẵn sàng bắt đầu? Đặt lịch tư vấn miễn phí 20 phút. Bạn mang theo đề bài và bản hướng dẫn trích dẫn của khoa, MAAS sẽ ghép bạn với chuyên gia đúng ngành trong vòng 48 giờ.
References
- American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7th ed.). https://doi.org/10.1037/0000165-000
- Dawe, L., Stevens, J., Hoffman, B., & Quilty, M. (2021). Citation and referencing support at an academic library: Exploring student and faculty perspectives on authority and effectiveness. College & Research Libraries. https://crl.acrl.org/index.php/crl/article/view/25198
- Open University. (n.d.). Quick guide to Harvard referencing (Cite Them Right). Retrieved September 4, 2026, from https://university.open.ac.uk/library/referencing-and-plagiarism/quick-guide-to-harvard-referencing-cite-them-right
- Pears, R., & Shields, G. (2025). Cite them right: The essential referencing guide (13th ed.). Bloomsbury Academic.
- University College London. (n.d.). Web page: Harvard. Retrieved September 4, 2026, from https://library-guides.ucl.ac.uk/harvard/web-page
- University of Leeds. (n.d.). Referencing styles. Retrieved September 4, 2026, from https://library.leeds.ac.uk/referencing/
Công cụ & tài nguyên
- Cite Them Right Online: công trình tra cứu có thu phí đứng sau biến thể Harvard được áp dụng rộng nhất, truy cập được qua thư viện của phần lớn trường đại học ở Anh
- Các kiểu trích dẫn của Leeds: một ví dụ về việc trường đại học công bố biến thể Harvard mang tên riêng của mình
Bài viết này thuộc loạt bài MAAS Journal dành cho du học sinh Việt Nam. Với MAAS Academic Support, một chuyên gia đúng ngành kèm bạn qua các chặng Outline, Draft và Final, đối chiếu với khung chấm điểm của môn học. Chúng tôi hướng dẫn sinh viên thông qua bài mẫu, bản draft và hướng dẫn để sinh viên tự trích dẫn chính xác theo bản hướng dẫn của khoa mình.