Nhiều sinh viên nghĩ nghiên cứu khoa học là gom lại những gì người khác đã viết rồi trình bày gọn hơn, nhưng theo định nghĩa của Trường Đại học Kinh tế - Tài chính TP.HCM, nghiên cứu khoa học gồm cả khám phá bản chất của sự vật lẫn sáng tạo giải pháp ứng dụng, chứ không dừng ở việc gom tài liệu.
Cập nhật lần cuối: 2026-09-18
Chuyên mục: research-methods
Nghiên cứu khoa học là gì?
Trả lời thẳng: Trường Đại học Kinh tế - Tài chính TP.HCM [UEF] định nghĩa nghiên cứu khoa học là hoạt động khám phá, tìm hiểu bản chất và quy luật của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy, đồng thời sáng tạo giải pháp ứng dụng vào thực tiễn (UEF, 2021). Chỉ gom lại và trình bày gọn những gì người khác đã viết thì chưa đủ để gọi là nghiên cứu khoa học.
Bằng chứng: UEF nêu rõ nghiên cứu khoa học vừa phải khám phá bản chất và quy luật của đối tượng, vừa phải đưa ra được một giải pháp có thể ứng dụng (UEF, 2021). Nhìn từ góc độ quốc tế, Hiebert và cộng sự phân biệt việc "tìm hiểu" thông thường, ví dụ hỏi người quen kể lại một câu chuyện, với "scientific inquiry" là một quá trình gồm nhiều giai đoạn nối tiếp nhau, không phải một hành động đơn lẻ (Hiebert et al., 2022). Điểm chung của hai nguồn là nghiên cứu khoa học luôn gắn với một quá trình có cấu trúc, dẫn tới một phát hiện, chứ không phải một lần tra cứu.
Ví dụ: Đọc mười bài báo về động lực học tập của sinh viên rồi viết lại thành một đoạn tổng hợp là công việc tổng quan tài liệu, một bước bên trong nghiên cứu khoa học. Nhưng nếu bạn dừng lại ở đó mà không thu thập dữ liệu riêng, không phân tích hay không đề xuất điều gì mới, phần việc đó chưa phải là một nghiên cứu khoa học hoàn chỉnh theo định nghĩa của UEF (2021).
Nghiên cứu khoa học khác gì đề tài, mục tiêu và mục đích nghiên cứu?
Trả lời thẳng: Đề tài, mục tiêu và mục đích nghiên cứu là ba khái niệm hay bị nhầm lẫn khi viết đề cương. Đề tài nghiên cứu là hình thức tổ chức của một nghiên cứu khoa học cụ thể, mục tiêu nghiên cứu trả lời câu hỏi "nghiên cứu cái gì", còn mục đích nghiên cứu trả lời câu hỏi "nghiên cứu để phục vụ cho việc gì" (UEF, 2021).
Bằng chứng: UEF tách rõ ba khái niệm này trong phần định nghĩa: đề tài nghiên cứu là một hình thức tổ chức nghiên cứu khoa học do một người hoặc một nhóm thực hiện để trả lời một câu hỏi học thuật hoặc ứng dụng, mục tiêu nghiên cứu là nội dung cần làm rõ trong phạm vi đối tượng nghiên cứu đã xác định, còn mục đích nghiên cứu là ý nghĩa thực tiễn mà kết quả nghiên cứu mang lại (UEF, 2021). Sinh viên thường viết mục tiêu và mục đích trùng nhau trong đề cương vì cả hai đều nghe như một câu mô tả mong muốn, nhưng câu hỏi mà mỗi mục trả lời lại khác nhau. Cách phân biệt nhiệm vụ nghiên cứu, một khái niệm gần với mục tiêu nhưng cụ thể hoá thành việc làm được, đã được trình bày riêng ở bài nhiệm vụ nghiên cứu khoa học là gì.
Ví dụ: Với đề tài "Ảnh hưởng của học trực tuyến đến kết quả học tập của sinh viên năm nhất", mục tiêu nghiên cứu có thể là đánh giá mức độ ảnh hưởng đó, còn mục đích nghiên cứu có thể là góp phần đề xuất cách tổ chức lớp học trực tuyến hiệu quả hơn cho nhà trường. Đối tượng nghiên cứu là một khái niệm khác cần phân biệt riêng trước khi viết đề cương, xem đối tượng nghiên cứu là gì.
Nghiên cứu khoa học có những loại nào?
Trả lời thẳng: UEF chia nghiên cứu khoa học theo hai trục khác nhau. Theo chức năng nghiên cứu, có bốn loại là mô tả, giải thích, dự báo và sáng tạo, còn theo tính chất sản phẩm thu được, có hai loại là nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng (UEF, 2021). Hai trục này bổ sung cho nhau, không loại trừ nhau.
Bằng chứng: Theo chức năng, nghiên cứu mô tả trình bày một sự vật hay hiện tượng đang diễn ra như thế nào, nghiên cứu giải thích làm rõ nguyên nhân dẫn tới hiện tượng đó, nghiên cứu dự báo nhìn trước xu hướng có thể xảy ra trong tương lai, còn nghiên cứu sáng tạo tạo ra một giải pháp, sản phẩm hoặc mô hình mới (UEF, 2021). Theo tính chất sản phẩm, nghiên cứu cơ bản nhằm phát hiện quy luật chung mà chưa gắn ngay với một ứng dụng cụ thể, còn nghiên cứu ứng dụng vận dụng quy luật đã biết để giải quyết một vấn đề thực tiễn (UEF, 2021).
| Trục phân loại | Các loại | Trả lời câu hỏi |
|---|---|---|
| Theo chức năng | Mô tả, giải thích, dự báo, sáng tạo | Nghiên cứu này làm gì với hiện tượng đang xét? |
| Theo sản phẩm | Cơ bản, ứng dụng | Kết quả gắn với ứng dụng thực tế đến mức nào? |
Nghiên cứu khoa học gồm những bước nào?
Trả lời thẳng: UEF trình bày một trình tự bảy bước tiêu biểu cho nghiên cứu khoa học, từ xác định vấn đề nghiên cứu đến viết báo cáo và công bố kết quả, nhưng chính UEF cũng lưu ý rằng trình tự này chỉ mang tính tương đối, các bước có thể chồng chéo lên nhau tuỳ vào mục tiêu của người nghiên cứu (UEF, 2021).
Bằng chứng: Bảy bước theo UEF gồm xác định vấn đề hoặc đề tài nghiên cứu, tổng quan lý thuyết và các nghiên cứu trước, xác định các thành phần cho thiết kế nghiên cứu, xây dựng đề cương nghiên cứu, thu thập thông tin hoặc dữ liệu, phân tích và xử lý dữ liệu, rồi giải thích kết quả và viết báo cáo hoặc công bố (UEF, 2021). TAMRI trình bày chi tiết cách triển khai từng bước theo cùng khung bảy bước này, đặc biệt là bước tổng quan lý thuyết và bước phân tích dữ liệu (TAMRI, n.d.). Điểm quan trọng UEF nêu rõ là trên thực tế, trình tự này chỉ có tính tương đối, các bước thường chồng chéo lên nhau, và người nghiên cứu có thể sắp xếp lại cho phù hợp với mục tiêu của mình (UEF, 2021). Vì vậy bảy bước dưới đây nên đọc như một khung tham khảo, không phải một công thức phải theo tuần tự cứng nhắc.
| Bước | Tên bước | Việc cần làm chính |
|---|---|---|
| 1 | Xác định vấn đề, đề tài nghiên cứu | Chọn hiện tượng hoặc câu hỏi cần trả lời |
| 2 | Tổng quan lý thuyết | Đọc các nghiên cứu trước để tìm khoảng trống |
| 3 | Xác định thành phần thiết kế nghiên cứu | Chọn phương pháp, đối tượng và phạm vi |
| 4 | Xây dựng đề cương nghiên cứu | Trình bày kế hoạch triển khai để hội đồng duyệt |
| 5 | Thu thập thông tin, dữ liệu | Khảo sát, phỏng vấn hoặc lấy số liệu thứ cấp |
| 6 | Phân tích và xử lý dữ liệu | Chạy kiểm định hoặc mã hoá dữ liệu định tính |
| 7 | Giải thích kết quả, viết báo cáo | Diễn giải phát hiện và công bố |
Ví dụ: Với đề tài dùng số liệu định lượng, bước 6 thường là khâu cần xử lý số liệu bằng phần mềm thống kê, chi tiết cách xác định biến trước khi chạy kiểm định được trình bày riêng ở bài biến độc lập và biến phụ thuộc trong SPSS là gì.
Nghiên cứu khoa học của sinh viên đại học được quy định thế nào?
Trả lời thẳng: Tại Việt Nam, hoạt động nghiên cứu khoa học của sinh viên hiện do Thông tư số 26/2021/TT-BGDĐT điều chỉnh, ban hành ngày 17/09/2021 và có hiệu lực từ 02/11/2021, thay thế Thông tư số 19/2012/TT-BGDĐT trước đó (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021). Đây là văn bản hiện hành, cần dùng thay các bản tổng hợp cũ trên mạng.
Bằng chứng: Thông tư 26/2021 có hiệu lực từ ngày 02/11/2021, và Điều 2 của thông tư này nêu hai mục tiêu chính là hình thành và phát triển năng lực nghiên cứu khoa học cho sinh viên, góp phần phát hiện và bồi dưỡng những nhà khoa học trẻ có tài năng, đồng thời tạo môi trường thuận lợi để sinh viên hình thành ý tưởng khởi nghiệp thông qua nghiên cứu (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021). Điều 3 yêu cầu nội dung nghiên cứu phải phù hợp với khả năng và nguyện vọng của sinh viên, phù hợp với mục tiêu và chương trình đào tạo, có giá trị khoa học, tính mới, tính sáng tạo và khả năng ứng dụng vào thực tiễn, đồng thời tuân thủ pháp luật hiện hành về khoa học và công nghệ (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021). Điều 4 quy định kinh phí cho hoạt động này lấy từ nguồn thu hợp pháp của cơ sở giáo dục đại học, các khoản tài trợ hoặc viện trợ trong và ngoài nước, cùng những nguồn khác theo quy định (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021). Một điểm sinh viên hay tra nhầm là nhiều trang tổng hợp cũ trên mạng vẫn dẫn Thông tư 19/2012, vốn đã hết hiệu lực từ ngày 02/11/2021 khi Thông tư 26/2021 có hiệu lực, nên khi tra cứu quy định nên kiểm tra lại năm ban hành trước khi áp dụng.
Câu hỏi thường gặp
NCKH là gì?
NCKH là cách viết tắt của nghiên cứu khoa học, dùng phổ biến trong các văn bản của trường đại học và cơ quan quản lý khoa học tại Việt Nam.
Sinh viên đại học có bắt buộc phải làm nghiên cứu khoa học không?
Việc bắt buộc hay không phụ thuộc vào quy chế đào tạo của từng trường. Thông tư 26/2021/TT-BGDĐT quy định khung chung cho hoạt động nghiên cứu khoa học của sinh viên trong cơ sở giáo dục đại học, nhưng việc có bắt buộc với từng ngành, từng khoá hay không do trường cụ thể tự quy định, nên sinh viên nên đọc quy chế của khoa mình.
Nghiên cứu khoa học khác luận văn tốt nghiệp ở điểm nào?
Luận văn tốt nghiệp là một hình thức trình bày kết quả nghiên cứu khoa học theo yêu cầu riêng của một chương trình đào tạo, thường gắn với thời hạn và cấu trúc chương mục cụ thể của trường. Nghiên cứu khoa học là khái niệm rộng hơn, bao gồm cả đề tài nghiên cứu sinh viên ngoài luận văn, bài báo khoa học, hay các dự án nghiên cứu độc lập khác.
Làm nghiên cứu khoa học sinh viên cần bao nhiêu thời gian?
Không có một con số cố định áp dụng cho mọi đề tài, vì thời gian phụ thuộc vào quy mô đề tài, phương pháp thu thập dữ liệu và quy định riêng của từng trường. Sinh viên nên xem thời hạn cụ thể trong quy chế hoặc thông báo xét duyệt đề tài của khoa mình thay vì áp một mốc thời gian chung.
Tự làm nghiên cứu khoa học mà không có ai hướng dẫn có được không?
Về nguyên tắc là được, nhưng nhiều trường gắn đề tài nghiên cứu khoa học của sinh viên với một giảng viên hướng dẫn hoặc hội đồng xét duyệt, nên sinh viên nên đọc quy chế của khoa mình trước. Việc có thêm một người đọc và phản biện định kỳ giúp phát hiện sớm những chỗ đề tài chưa rõ ràng, trước khi trình hội đồng.
Nhờ chuyên gia đọc lại đề cương nghiên cứu trước khi nộp có ích gì?
Chuyên gia đúng chuyên ngành đọc phần mục tiêu, phạm vi và phương pháp bạn đã phác thảo, chỉ ra chỗ nào đang mô tả mơ hồ hoặc chưa khớp với khung lý thuyết đã chọn. Bạn vẫn là người quyết định và viết đề cương. Khâu này nằm trong dịch vụ cố vấn luận văn, ở giai đoạn xây dựng đề cương ban đầu.
Nên làm gì tiếp theo
Sau khi đã nắm được định nghĩa và quy trình chung của nghiên cứu khoa học, bước tiếp theo là đi vào từng phần cụ thể của một đề tài. Bài cách làm đề tài nghiên cứu khoa học đúng quy trình trình bày cách chọn và triển khai một đề tài cụ thể, còn bài cách tìm tài liệu nghiên cứu khoa học hướng dẫn bước tổng quan lý thuyết ở bước 2 của khung bảy bước phía trên.
Muốn một người đúng chuyên ngành đọc lại định hướng đề tài trước khi bạn trình bày với giảng viên? Đặt buổi tư vấn miễn phí 15 phút với đội ngũ luận văn của MAAS, hoặc xem trước dịch vụ cố vấn luận văn diễn ra thế nào.
Đọc tiếp
- Cách làm đề tài nghiên cứu khoa học đúng quy trình là như thế nào?
- Nhiệm vụ nghiên cứu khoa học là gì, khác mục tiêu nghiên cứu thế nào?
References
- Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2021). Thông tư số 26/2021/TT-BGDĐT quy định về hoạt động nghiên cứu khoa học của sinh viên trong cơ sở giáo dục đại học. Ban hành ngày 17 tháng 9 năm 2021. Retrieved September 18, 2026, from https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Thong-tu-26-2021-TT-BGDDT-hoat-dong-nghien-cuu-khoa-hoc-cua-sinh-vien-trong-co-so-giao-duc-dai-hoc-489426.aspx
- Trường Đại học Kinh tế - Tài chính TP.HCM [UEF]. (2021). Khái quát về nghiên cứu khoa học và trình tự 7 bước tiêu biểu trong hoạt động nghiên cứu khoa học. Retrieved September 18, 2026, from https://uef.edu.vn/vien-dao-tao-sdh/khai-quat-ve-nghien-cuu-khoa-hoc-va-trinh-tu-7-buoc-tieu-bieu-trong-hoat-dong-nghien-cuu-khoa-hoc-12203
- Hiebert, J., Cai, J., Hwang, S., Morris, A., & Hohensee, C. (2022). What is research, and why do people do it? In Doing research: A new researcher's guide. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-19078-0_1
- TAMRI. (n.d.). Hướng dẫn chi tiết quy trình nghiên cứu khoa học chuẩn nhất. Retrieved September 18, 2026, from https://tamri.vn/bai-viet/quy-trinh-nghien-cuu-khoa-hoc/