◆ Phương pháp nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là gì và khác khách thể nghiên cứu ở đâu?
Trả lời thẳng: Đối tượng nghiên cứu là vấn đề, hiện tượng hay quá trình mà đề tài tập trung làm rõ, còn khách thể nghiên cứu là nơi hoặc nhóm người mang đối tượng đó và cung cấp dữ liệu. Hai khái niệm không thay thế nhau, và mỗi trường có thể định nghĩa khách thể theo một cách riêng.
Ba con số khung lại toàn bài: 89% trong 117 khảo sát y khoa không mô tả mẫu có đại diện cho dân số quan tâm hay không, 48% trong 500 bài khoa học xã hội bỏ sót cách chọn mẫu, và cùng một khách thể 1.200 người cho ra cỡ mẫu 291 chứ không phải 384. Các mục sau đi từ định nghĩa tới phép tính để bạn viết được phần này trong đề cương của mình.
◆ Mục 1 / 6 · Đối tượng nghiên cứu là gì trong một đề cương
Đối tượng nghiên cứu là gì trong một đề cương?
Trả lời thẳng: Đối tượng nghiên cứu là điều đề tài cần làm rõ, thường được viết thành một vấn đề, một hiện tượng hoặc một quá trình, chứ không phải một nhóm người hay một địa điểm. Phần này nên gói trong một hoặc hai câu và đứng ngay sau mục tiêu, trước phương pháp.
Trường Đại học Thủ Dầu Một (n.d., tr. 24) viết trong hướng dẫn đề cương luận văn thạc sĩ rằng "Đối tượng nghiên cứu là tiêu điểm, là vấn đề mà đề tài cần tập trung nghiên cứu giải quyết", và đối tượng của một đề tài có thể là thực trạng, biện pháp hay giải pháp cho vấn đề đó. Mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d., tr. 2) diễn đạt gần như vậy: đó là vấn đề, hiện tượng hoặc quá trình được đề tài tập trung tìm hiểu, và nên trình bày ngắn gọn trong một đến hai câu để tránh liệt kê tràn lan.
Lấy một đề tài minh hoạ của MAAS về ý định mua hàng trực tuyến của sinh viên một trường đại học. Đối tượng nghiên cứu ở đây là các yếu tố tác động tới ý định mua hàng, vì đó là điều bạn cần đo và giải thích. Câu "đối tượng nghiên cứu là 300 sinh viên năm cuối" sai ở chỗ nó đang mô tả mẫu chứ không mô tả điều cần làm rõ, và đó là lỗi hội đồng thường hỏi lại ngay ở buổi góp ý đề cương.
Nếu bạn còn lẫn đối tượng với mục tiêu hay nhiệm vụ, bài nhiệm vụ nghiên cứu khoa học là gì tách ba thứ đó cạnh nhau. Còn khi bạn chưa chắc việc mình đang làm có phải nghiên cứu theo nghĩa học thuật hay chỉ là tổng hợp tài liệu, bài nghiên cứu khoa học là gì giúp bạn kiểm lại từ đầu.
◆ Mục 2 / 6 · Khách thể nghiên cứu khác đối tượng nghiên cứu ở
Khách thể nghiên cứu khác đối tượng nghiên cứu ở điểm nào?
Trả lời thẳng: Đối tượng nghiên cứu trả lời "cần làm rõ điều gì", còn khách thể nghiên cứu trả lời "làm rõ trên ai hoặc ở đâu". Điểm cần cẩn thận là hai tài liệu cấp trường dưới đây định nghĩa khách thể khác nhau, nên hãy dùng định nghĩa trong mẫu đề cương của khoa mình.
Trường Đại học Thủ Dầu Một (n.d., tr. 24) định nghĩa: "Khách thể nghiên cứu là hệ thống sự vật tồn tại khách quan trong các mối liên hệ mà người nghiên cứu cần khám phá, là vật mang đối tượng nghiên cứu." Theo cách này khách thể là một hệ thống, chẳng hạn quá trình dạy học hay hoạt động của một doanh nghiệp. Khoa Việt Nam học (n.d., tr. 2) lại viết rằng khách thể nghiên cứu là chủ thể, gồm cá nhân, nhóm người hoặc cộng đồng, mà người nghiên cứu thu thập dữ liệu từ đó, và cần chỉ rõ ai, ở đâu, có đặc điểm gì.
Hai định nghĩa không mâu thuẫn trong ví dụ mua hàng trực tuyến, vì sinh viên của trường vừa là hệ thống chứa hiện tượng vừa là nguồn dữ liệu. Chúng chỉ tách ra khi đề tài nghiên cứu một quy trình hay một văn bản, nơi không có "chủ thể" nào để hỏi, và khi đó cách định nghĩa của trường bạn quyết định bạn có phải ghi mục khách thể hay không.
| Khái niệm | Câu hỏi mà mục này trả lời | Ví dụ (ý định mua hàng trực tuyến) |
|---|---|---|
| Đối tượng nghiên cứu | Cần làm rõ điều gì? | Các yếu tố tác động tới ý định mua hàng |
| Khách thể nghiên cứu | Làm rõ trên ai, ở đâu? | Toàn bộ sinh viên hệ chính quy của một trường |
| Đối tượng khảo sát (mẫu) | Thật sự lấy dữ liệu từ những ai? | 291 sinh viên được chọn ngẫu nhiên theo lớp |
| Phạm vi nghiên cứu | Dừng ở đâu? | Ba khoa, số liệu thu trong bốn tuần đầu học kỳ |
Nguồn: định nghĩa đối tượng và khách thể theo Trường Đại học Thủ Dầu Một (n.d.) và Khoa Việt Nam học (n.d.), cột ví dụ và cách gọi "đối tượng khảo sát" là minh hoạ của MAAS, đọc ngày 2026-10-31.
Bốn khái niệm trong một đề cương, minh hoạ bằng đề tài ý định mua hàng trực tuyến
Mỗi hàng đặt một khái niệm cạnh câu hỏi nó trả lời và ví dụ.
Khái niệm
Câu hỏi và ví dụ
Đối tượng nghiên cứu
Cần làm rõ điều gì? Các yếu tố tác động tới ý định mua hàng.
Khách thể nghiên cứu
Làm rõ trên ai, ở đâu? Toàn bộ sinh viên hệ chính quy của một trường.
Đối tượng khảo sát (mẫu)
Thật sự lấy dữ liệu từ những ai? 291 sinh viên chọn ngẫu nhiên theo lớp.
Phạm vi nghiên cứu
Dừng ở đâu? Ba khoa, số liệu thu trong bốn tuần đầu học kỳ.
Lưu hình này

◆ Mục 3 / 6 · Đối tượng khảo sát và phạm vi nghiên cứu được xá
Đối tượng khảo sát và phạm vi nghiên cứu được xác định như thế nào?
Trả lời thẳng: Đối tượng khảo sát là phần mẫu bạn thật sự thu dữ liệu, được chọn từ khách thể, còn phạm vi nghiên cứu là đường biên bạn vẽ quanh đối tượng về nội dung, không gian và thời gian. Mẫu phụ thuộc vào khách thể đã nêu, còn phạm vi giúp đề tài làm xong trong thời hạn.
Mẫu của Trường Đại học Thủ Dầu Một (n.d., tr. 1) đòi rằng nếu số liệu chủ yếu là số liệu sơ cấp thì cần phác thảo sơ bộ cách thức, số mẫu và địa bàn điều tra. Nghĩa là ngay ở đề cương, trường đã coi mẫu và địa bàn là một phần của việc xác định phạm vi chứ không phải chi tiết để dành cho chương phương pháp. Cũng tài liệu đó (tr. 24) mô tả phạm vi nghiên cứu là sự xác định, gồm khu biệt, giới hạn và cụ thể hoá, đối tượng nghiên cứu, thường thể hiện ở các mặt không gian, thời gian và nội dung vấn đề.
Khoa Việt Nam học (n.d., tr. 2 và 3) tách phạm vi thành hai phần là không gian và thời gian, và phần thời gian phải ghi hai mốc khác nhau: giai đoạn của hiện tượng đang phân tích, và thời điểm tiến hành khảo sát thực tế. Hai mốc này hay bị gộp thành một, khiến người đọc không biết số liệu thuộc năm nào và thu vào lúc nào.
Trong thực hành, bạn nên viết lần lượt đối tượng, khách thể, đối tượng khảo sát và ba mặt của phạm vi thành các dòng riêng, rồi đọc lại từng dòng với câu hỏi "dòng này có thể thay bằng một dòng khác trong danh sách mà câu vẫn đúng không". Nếu có thì hai dòng đang nói cùng một thứ, và đó là chỗ cần sửa. Sau đó bạn dùng chính các dòng này để viết đề cương nghiên cứu khoa học và đặt giả thuyết nghiên cứu cho khớp với đối tượng đã chọn.
◆ Mục 4 / 6 · Mô tả mơ hồ đối tượng và mẫu gây hậu quả gì
Mô tả mơ hồ đối tượng và mẫu gây hậu quả gì, theo các nghiên cứu đã công bố?
Trả lời thẳng: Hậu quả là người đọc, và đôi khi chính tác giả, không biết kết quả áp dụng cho ai. Ba nghiên cứu đã công bố cho thấy lỗi này phổ biến: 89% khảo sát y khoa không mô tả tính đại diện của mẫu, 48% bài khoa học xã hội bỏ sót cách chọn mẫu, và 72% bài phỏng vấn định tính không biện minh cỡ mẫu.
Bennett và cộng sự (2011) xem lại 117 khảo sát tự điền công bố trên các tạp chí y khoa có hệ số tác động cao. Họ ghi nhận 104 bài (89%) không mô tả mẫu có đại diện cho dân số quan tâm hay không, 110 bài (94%) không tính hay biện minh cỡ mẫu, và nhận xét rằng "It was often unclear whom the authors considered to be the population of interest." (Bennett và cộng sự, 2011, tr. 9). Toàn văn mở tại doi.org.
Coates (2021) lấy 500 bài thực nghiệm từ Social Sciences Citation Index và thấy 48% không nêu chiến lược chọn mẫu, trong khi chỉ 8% bỏ sót cỡ mẫu và 2% bỏ sót phương pháp thu dữ liệu. Vasileiou và cộng sự (2018) phân tích 214 bài phỏng vấn định tính trong ba tạp chí và thấy chỉ 60 bài (28%) có biện minh cỡ mẫu, với tỉ lệ 47,6% ở BMJ, 49,1% ở British Journal of Health Psychology và 17,1% ở Social Science & Medicine.
| Nghiên cứu | Mẫu phân tích | Điều bị bỏ sót | Tỉ lệ |
|---|---|---|---|
| Bennett và cộng sự (2011) | 117 khảo sát y khoa | Tính đại diện của mẫu | 89% |
| Bennett và cộng sự (2011) | 117 khảo sát y khoa | Biện minh cỡ mẫu | 94% |
| Coates (2021) | 500 bài khoa học xã hội | Chiến lược chọn mẫu | 48% |
| Vasileiou và cộng sự (2018) | 214 bài phỏng vấn định tính | Biện minh cỡ mẫu | 72% |
Nguồn: Bennett và cộng sự (2011), Coates (2021), Vasileiou và cộng sự (2018), các nghiên cứu này đo bài báo quốc tế, chưa có số tương đương cho đề cương hay luận văn ở Việt Nam, đọc ngày 2026-10-31.
◆ Mục 5 / 6 · Từ khách thể đến cỡ mẫu: một phép tính tay
Từ khách thể đến cỡ mẫu: một phép tính tay
Trả lời thẳng: Cỡ mẫu của khảo sát định lượng phụ thuộc trực tiếp vào số người trong khách thể bạn đã nêu. Với độ tin cậy 95% và sai số 5%, khách thể 3.500 người cần 346 phiếu, khách thể 1.200 người cần 291 phiếu và khách thể 420 người cần 201 phiếu, nên thu hẹp khách thể làm đổi cả kế hoạch thu dữ liệu.
Bartlett và cộng sự (2001, tr. 47) dùng công thức của Cochran: cỡ mẫu ban đầu n0 bằng t bình phương nhân p nhân (1 trừ p) chia sai số bình phương, với t bằng 1,96 cho độ tin cậy 95%, p bằng 0,5 là mức cho cỡ mẫu lớn nhất và sai số 0,05. Kết quả là 384,16, làm tròn thành 384. Khi mẫu vượt 5% quần thể, họ yêu cầu hiệu chỉnh theo n1 bằng n0 chia (1 cộng n0 chia quần thể), và với quần thể 1.679 người thì n1 bằng 313, dù họ nhấn mạnh rằng "Therefore, for a population of 1,679, the required sample size is 384." (Bartlett và cộng sự, 2001, tr. 47) khi chưa hiệu chỉnh.
Áp công thức đó cho đề tài ý định mua hàng, phép tính tay của MAAS cho ra ba kết quả. Nếu khách thể là toàn bộ 3.500 sinh viên của trường thì n1 = 384 / (1 + 384 / 3.500) = 346. Nếu bạn thu hẹp xuống 1.200 sinh viên của ba khoa thì n1 = 384 / (1 + 384 / 1.200) = 291. Nếu chỉ lấy sinh viên năm hai của hai khoa, 420 người, thì n1 = 384 / (1 + 384 / 420) = 201. Ngưỡng 5% quần thể ở ba trường hợp lần lượt là 175, 60 và 21 người, đều thấp hơn 384 nên cả ba đều cần hiệu chỉnh.
| Khách thể (quần thể N) | n0 | n1 sau hiệu chỉnh |
|---|---|---|
| Toàn trường, 3.500 sinh viên | 384 | 346 |
| Ba khoa, 1.200 sinh viên | 384 | 291 |
| Sinh viên năm hai của hai khoa, 420 người | 384 | 201 |
Nguồn: công thức theo Bartlett và cộng sự (2001), trang 47, N là số giả định của MAAS, kết quả tính tay và làm tròn, đọc ngày 2026-10-31. Phép tính áp cho khảo sát định lượng chọn ngẫu nhiên, tỉ lệ p = 0,5.
Với nghiên cứu định tính, logic khác hẳn vì không có công thức theo quần thể. Hennink và Kaiser (2022) tổng hợp 23 nghiên cứu về điểm bão hoà và thấy các nghiên cứu dùng dữ liệu thực đạt bão hoà trong khoảng 9 đến 17 cuộc phỏng vấn hoặc 4 đến 8 nhóm thảo luận, đặc biệt khi nhóm tham gia khá đồng nhất và mục tiêu hẹp. Điều đó có nghĩa là bạn phải nêu rõ nhóm tham gia là ai trước khi biện minh được số cuộc phỏng vấn. Bartlett và cộng sự (2001, tr. 43) cũng dẫn nhận xét rằng hai lỗi nhất quán nhất trong nghiên cứu kinh doanh giáo dục là bỏ qua sai số chọn mẫu khi quyết định cỡ mẫu và bỏ qua thiên lệch do không phản hồi. Bạn có thể đọc thêm về chọn mẫu và xác định cỡ mẫu để chọn đúng công thức cho thiết kế của mình.
Câu hỏi thường gặp
Khách thể nghiên cứu là gì?
Đó là phần thực tế chứa đối tượng nghiên cứu và là nơi bạn thu dữ liệu, có thể là một hệ thống sự vật hoặc một nhóm người tuỳ theo định nghĩa của trường bạn.
Đối tượng nghiên cứu có giống mục tiêu nghiên cứu không?
Không. Đối tượng là thứ được xem xét, còn mục tiêu nói bạn muốn đạt được điều gì trong phạm vi đối tượng đó, nên viết đối tượng xong mới viết mục tiêu.
Đề tài nào cũng phải có khách thể nghiên cứu sao?
Không chắc. Mẫu của Khoa Việt Nam học đặt mục khách thể ngang hàng với đối tượng, nhưng đề tài phân tích một văn bản hay một thuật toán có thể không có chủ thể nào để thu dữ liệu, nên hãy hỏi giảng viên hướng dẫn theo mẫu của khoa bạn.
Đối tượng khảo sát cần bao nhiêu người?
Không có một con số chung. Khảo sát định lượng tính theo công thức trong mục trên với khách thể cụ thể của bạn, còn nghiên cứu định tính cần biện minh theo mục tiêu và độ đồng nhất của nhóm.
Phạm vi nghiên cứu nên gồm những mặt nào?
Tối thiểu là không gian và thời gian theo mẫu của Khoa Việt Nam học, và nên thêm mặt nội dung nếu đề tài chỉ xét một số khía cạnh của đối tượng, như hướng dẫn của Trường Đại học Thủ Dầu Một.
Vì sao đề cương dễ bị trả lại ở phần này?
Vì ba mục đối tượng, khách thể và mẫu hay bị viết thành cùng một thứ, và khi đó hội đồng không biết kết luận sẽ áp dụng cho ai. Hãy kiểm lại bằng bảng bốn dòng ở trên.
◆ Mục 6 / 6 · Cần người đọc lại phần đối tượng và mẫu trước kh
Cần người đọc lại phần đối tượng và mẫu trước khi nộp đề cương?
Nếu bạn đang chuẩn bị proposal và muốn có một chuyên gia đúng ngành xem phần đối tượng, khách thể và cỡ mẫu có khớp nhau không, dịch vụ hỗ trợ research proposal đi cùng bạn qua Outline, Draft và Final, và bạn vẫn là người quyết định đề tài của mình. Hãy mang theo mẫu đề cương của khoa để buổi trao đổi bám đúng định nghĩa mà trường bạn dùng.
References
- Bartlett, J. E., Kotrlik, J. W., & Higgins, C. C. (2001). Organizational research: Determining appropriate sample size in survey research. Information Technology, Learning, and Performance Journal, 19(1), 43-50. https://www.opalco.com/wp-content/uploads/2014/10/Reading-Sample-Size1.pdf
- Bennett, C., Khangura, S., Brehaut, J. C., Graham, I. D., Moher, D., Potter, B. K., & Grimshaw, J. M. (2011). Reporting guidelines for survey research: An analysis of published guidance and reporting practices. PLoS Medicine, 8(8), Article e1001069. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1001069
- Coates, A. (2021). How often are basic details of the research process mentioned in social science research papers? Learned Publishing, 34(2), 128-136. https://doi.org/10.1002/leap.1330
- Hennink, M., & Kaiser, B. N. (2022). Sample sizes for saturation in qualitative research: A systematic review of empirical tests. Social Science & Medicine, 292, Article 114523. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2021.114523
- Khoa Việt Nam học. (n.d.). Mẫu đề cương chi tiết dành cho nghiên cứu sinh và học viên cao học của Khoa Việt Nam học. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. https://hcmussh.edu.vn/static/document/27758.pdf
- Trường Đại học Thủ Dầu Một. (n.d.). Hướng dẫn thực hiện đề cương và luận văn thạc sĩ. https://tdmu.edu.vn/img/ckeditor/Files/7-19-2018-9-26-23-AMTB%20Huong%20dan%20thuc%20hien%20de%20cuong%20va%20luan%20van%20thac%20si.pdf
- Vasileiou, K., Barnett, J., Thorpe, S., & Young, T. (2018). Characterising and justifying sample size sufficiency in interview-based studies: Systematic analysis of qualitative health research over a 15-year period. BMC Medical Research Methodology, 18, Article 148. https://doi.org/10.1186/s12874-018-0594-7
Buổi tư vấn miễn phí 20 phút là một cuộc trao đổi về việc bạn đang ở đâu với bài của mình.
Đặt lịch tư vấn miễn phí ▸