Đối tượng nghiên cứu là bản chất của sự vật hay hiện tượng mà đề tài cần làm rõ, còn khách thể nghiên cứu là nơi chứa đối tượng đó, chẳng hạn một cộng đồng, một tổ chức hay một quá trình. Nhầm hai khái niệm này là lỗi hay gặp khi viết đề cương và có thể khiến bản đề cương bị yêu cầu sửa lại. Bài viết này giúp bạn tách rõ đối tượng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu, đối tượng khảo sát và phạm vi nghiên cứu, để tự viết đúng phần này trong đề cương khoá luận hay luận văn của mình.
Tác giả: Ban Biên tập MAAS
Cập nhật lần cuối: 2026-09-19
Chuyên mục: research-methods
Đối tượng nghiên cứu là gì?
Trả lời thẳng: Theo Lê Văn Hảo (2015), đối tượng nghiên cứu là bản chất cốt lõi của sự vật hay hiện tượng cần xem xét và làm rõ trong đề tài. Nói cách khác, đối tượng nghiên cứu trả lời câu hỏi đề tài đang xem xét, làm rõ điều gì, chứ không trả lời câu hỏi nghiên cứu trên ai hay nghiên cứu ở đâu.
Lê Văn Hảo (2015) xếp đối tượng nghiên cứu vào nhóm khái niệm nền mà mọi đề cương phải xác định trước khi bàn tới phương pháp, cùng với khách thể nghiên cứu, đối tượng khảo sát và phạm vi nghiên cứu. Vì bốn khái niệm này đứng cạnh nhau ngay ở phần đầu đề cương, xác định sai một khái niệm thường kéo lệch cả ba khái niệm còn lại.
Lấy một đề tài về các nguyên nhân dẫn đến hiện tượng quay cóp trong sinh viên. Đối tượng nghiên cứu của đề tài này chính là các nguyên nhân đó, không phải sinh viên. Sinh viên là nơi người nghiên cứu đi tìm những nguyên nhân ấy, tức thuộc về một khái niệm khác mà mục tiếp theo phân biệt rõ.
Đối tượng nghiên cứu khác khách thể nghiên cứu như thế nào?
Trả lời thẳng: Đối tượng nghiên cứu là cái đề tài xem xét, còn khách thể nghiên cứu là nơi chứa đối tượng đó. Lê Văn Hảo (2015) định nghĩa khách thể nghiên cứu là sự vật chứa đựng đối tượng nghiên cứu, có thể là một không gian vật lý, một quá trình, một hoạt động, hoặc một cộng đồng.
Theo cách trình bày của Lê Văn Hảo (2015), khách thể đóng vai "vật chứa" bên ngoài, còn đối tượng nghiên cứu là phần bên trong mà người nghiên cứu thật sự đi tìm câu trả lời. Cần lưu ý thêm rằng cách dịch cặp khái niệm này sang tiếng Anh chưa thống nhất giữa các trường và các tác giả, nên khi đọc tài liệu tiếng Anh song song, bạn nên đối chiếu định nghĩa cụ thể của từng nguồn thay vì coi một cách dịch là chuẩn duy nhất.
Với đề tài về nguyên nhân quay cóp ở trên, Lê Văn Hảo (2015) nêu khách thể nghiên cứu là sinh viên Trường Đại học Nha Trang, tức cộng đồng chứa hiện tượng và chứa luôn những nguyên nhân mà đề tài đang tìm. Đối tượng nghiên cứu nằm bên trong khách thể, nên hai khái niệm không tách rời nhau mà lồng vào nhau. Nếu bạn chưa phân biệt xong đề tài nghiên cứu, mục tiêu và mục đích nghiên cứu, bài nghiên cứu khoa học là gì và khác tổng hợp tài liệu ở đâu tách ba khái niệm đó trước khi bạn đi tới bước xác định đối tượng và khách thể. Còn nếu bạn đang chọn xem đề tài của mình thuộc loại nghiên cứu nào, bài nghiên cứu là gì gom các hướng đó lại.
Đối tượng khảo sát có phải là đối tượng nghiên cứu không?
Trả lời thẳng: Không. Đối tượng khảo sát là mẫu đại diện được chọn ra từ khách thể nghiên cứu, còn đối tượng nghiên cứu là bản chất sự việc mà đề tài tìm hiểu. Đây là hai tầng khái niệm khác nhau chứ không phải hai tên gọi cho cùng một thứ, và nhầm lẫn giữa chúng là lỗi phổ biến khi học viên viết phần phương pháp của đề cương.
Lê Văn Hảo (2015) mô tả đối tượng khảo sát theo đúng nghĩa một tập con được chọn ra từ khách thể để tiếp cận thực tế. Tác giả định nghĩa phạm vi nghiên cứu là giới hạn xuất phát từ những hạn chế khách quan và chủ quan đối với đề tài và người làm đề tài, trong đó có giới hạn về thời gian nghiên cứu. Hiểu theo cách đó, đối tượng khảo sát tồn tại vì lý do thực tế, vì người nghiên cứu không thể khảo sát toàn bộ khách thể trong quỹ thời gian của một đề tài, còn đối tượng nghiên cứu tồn tại vì lý do học thuật, tức câu hỏi mà đề tài đặt ra.
Vẫn với đề tài quay cóp, khách thể nghiên cứu là toàn thể sinh viên Trường Đại học Nha Trang, nhưng người làm đề tài không thể khảo sát hết số sinh viên này. Đối tượng khảo sát vì thế được thu hẹp xuống "các sinh viên bậc đại học hệ chính quy năm một và năm hai" (Lê Văn Hảo, 2015), tức phần mẫu thật sự tiếp cận được để thu dữ liệu về đối tượng nghiên cứu là các nguyên nhân của hiện tượng.
Cách xác định đối tượng nghiên cứu cho một đề tài, luận văn
Trả lời thẳng: Cách dễ nhất là đi ngược từ tên đề tài. Bạn xác định hiện tượng hoặc vấn đề mà đề tài muốn làm rõ, đó thường chính là đối tượng nghiên cứu. Sau đó mới xác định khách thể là nơi hiện tượng đó xảy ra, và phạm vi là giới hạn về thời gian, không gian áp cho cả hai.
Lê Văn Hảo (2015) mô tả phạm vi nghiên cứu là sự giới hạn về đối tượng nghiên cứu, đối tượng khảo sát và thời gian nghiên cứu, xuất phát từ những hạn chế khách quan và chủ quan đối với đề tài và người làm đề tài. Trong thực hành, bạn viết tên đề tài ra trước, rồi gạch chân cụm từ chỉ hiện tượng hoặc vấn đề, vì cụm đó thường chính là đối tượng nghiên cứu. Với tên đề tài "nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp nhằm hạn chế quay cóp trong kiểm tra thi tại Trường Đại học Nha Trang", Lê Văn Hảo (2015) xác định đối tượng nghiên cứu là các nguyên nhân dẫn đến hiện tượng quay cóp, khách thể là sinh viên trường, và phạm vi giới hạn ở bậc đại học hệ chính quy.
Mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d.) đi theo đúng trình tự này. Mục 4.1 của mẫu xác định đối tượng nghiên cứu trước, mục 4.2 xác định khách thể nghiên cứu sau, rồi tới mục 5 mới bàn phạm vi nghiên cứu, khớp với cách trình bày của Lê Văn Hảo (2015).
Một lỗi phổ biến là viết đối tượng nghiên cứu bằng chính tên đề tài, chẳng hạn ghi "đối tượng nghiên cứu là hiện tượng quay cóp" mà không tách được nguyên nhân, biểu hiện hay giải pháp là phần nào đang được xem xét. Cách sửa là tự hỏi lại rằng nếu phải đo hoặc phân tích một thứ cụ thể để trả lời câu hỏi nghiên cứu, thứ đó là gì. Giảng viên hướng dẫn là người nên đọc phần này đầu tiên, vì thầy cô duyệt đề cương trước khi đưa ra hội đồng.
Vì sao một số đề tài kỹ thuật, tự nhiên, luật không cần nêu khách thể nghiên cứu?
Trả lời thẳng: Vì khách thể nghiên cứu thường chỉ cần nêu khi đối tượng nghiên cứu gắn với một cộng đồng người hoặc một tổ chức cụ thể. Nhiều đề tài khoa học tự nhiên, kỹ thuật hoặc luật chỉ xoay quanh một hiện tượng, một quy trình hay một văn bản, nên có thể chỉ nêu đối tượng nghiên cứu mà không cần một khách thể riêng.
Định nghĩa đối tượng và khách thể nghiên cứu mà Lê Văn Hảo (2015) và mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d.) cùng trình bày xuất phát từ khối ngành xã hội và nhân văn, nơi nghiên cứu thường gắn với hành vi của một nhóm người. Ở nhiều đề tài thuộc khối này, khách thể là một cộng đồng hoặc một tổ chức. Với một đề tài kỹ thuật, chẳng hạn tối ưu hoá một thuật toán hoặc kiểm định độ bền của một loại vật liệu, đối tượng nghiên cứu là thuật toán hay vật liệu đó, và thường không cần một khách thể là cộng đồng đi kèm, vì hiện tượng được xem xét không nằm trong một nhóm người cụ thể. Hiện chưa có văn bản quy phạm của Bộ Giáo dục và Đào tạo định nghĩa thống nhất hai khái niệm này cho mọi ngành, nên đây là quy ước phương pháp luận mà từng trường, từng ngành áp dụng theo đặc thù riêng, không phải quy định pháp lý bắt buộc cho mọi đề tài.
Một đề tài luật thuần tuý phân tích một điều khoản trong bộ luật thường chỉ có đối tượng nghiên cứu là điều khoản đó và cơ chế áp dụng của nó. Đề tài này có thể thêm khách thể nếu mở rộng sang khảo sát cách các cơ quan thực thi áp dụng điều khoản trên thực tế. Ngược lại, một đề tài về hành vi tiêu dùng thường cần khách thể, vì hành vi chỉ tồn tại gắn với một nhóm người cụ thể. Nhận xét này khớp với cách phân loại của Lê Văn Hảo (2015) và của mẫu đề cương Khoa Việt Nam học (n.d.), dù cả hai nguồn không nêu ví dụ đề tài luật cụ thể.
Một mẫu đề cương đại học khác định nghĩa đối tượng và khách thể như thế nào?
Trả lời thẳng: Mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d.) định nghĩa đối tượng nghiên cứu là "vấn đề, hiện tượng hoặc quá trình được đề tài tập trung tìm hiểu, khám phá, phân tích hoặc lý giải", còn khách thể nghiên cứu là "chủ thể mà từ đó người nghiên cứu thu thập dữ liệu để phân tích đối tượng". Về bản chất, định nghĩa này khớp với Lê Văn Hảo (2015).
Theo mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d.), phần đối tượng nghiên cứu nên viết trong 1 đến 2 câu và tránh liệt kê tràn lan. Phần phạm vi nghiên cứu được tách thành phạm vi về không gian, tức địa điểm, khu vực hoặc vùng lãnh thổ nghiên cứu, và phạm vi về thời gian, tức giai đoạn hiện tượng được phân tích cộng với thời điểm tiến hành khảo sát thực địa. Mẫu này còn quy định phần lý thuyết nghiên cứu dùng tối đa 3 lý thuyết, phần câu hỏi nghiên cứu nên có từ 2 đến 3 câu hỏi, và mỗi câu hỏi nghiên cứu cần từ 1 đến 2 giả thuyết đi kèm để kiểm định.
Áp vào đề tài quay cóp ở các mục trên, phạm vi về không gian là Trường Đại học Nha Trang, còn phạm vi về thời gian có thể là năm học hiện tại cộng với 2 tháng khảo sát thực địa. Nếu đề tài dùng 2 lý thuyết nền và đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu, thì theo mẫu này mỗi câu hỏi cần ít nhất 1 giả thuyết để kiểm định trong quá trình thu thập dữ liệu.
Ví dụ đối tượng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu theo từng ngành
Trả lời thẳng: Cách nhanh nhất để kiểm tra mình đã xác định đúng hay chưa là đối chiếu đề tài của mình với một đề tài đã có ví dụ rõ ràng, thay vì tự suy luận từ đầu. Bảng dưới đây gom bốn khái niệm vào cùng một chỗ, để bạn soi lại phần đề cương của mình theo đúng thứ tự logic.
| Khái niệm | Định nghĩa | Câu hỏi trả lời | Ví dụ (đề tài quay cóp thi cử) |
|---|---|---|---|
| Đối tượng nghiên cứu | Bản chất cốt lõi của sự vật, hiện tượng cần làm rõ | Đang xem xét, làm rõ điều gì? | Các nguyên nhân dẫn đến hiện tượng quay cóp |
| Khách thể nghiên cứu | Sự vật chứa đựng đối tượng nghiên cứu | Nghiên cứu trên ai, ở đâu? | Sinh viên Trường Đại học Nha Trang |
| Đối tượng khảo sát | Mẫu đại diện của khách thể nghiên cứu | Khảo sát trên nhóm nào cụ thể? | Sinh viên hệ chính quy năm một và hai |
| Phạm vi nghiên cứu | Giới hạn về đối tượng, đối tượng khảo sát và thời gian | Giới hạn ở đâu, đến bao giờ? | Trong phạm vi trường, năm học hiện tại (minh hoạ MAAS) |
Định nghĩa: Lê Văn Hảo (2015), Chương I, mục I.3. Ví dụ ba dòng đầu (đối tượng, khách thể, đối tượng khảo sát): Bảng I.1 cùng tài liệu. Ví dụ dòng "Phạm vi nghiên cứu" là minh hoạ của MAAS dựa trên cùng đề tài, không phải nguyên văn từ Bảng I.1. Cột "Câu hỏi trả lời" là cách diễn giải của MAAS để bạn dễ đối chiếu, không phải nguyên văn từ tài liệu.
Bảng trên cho thấy bốn khái niệm được xác định theo một trình tự logic. Đối tượng nghiên cứu được xác định trước vì đó là câu hỏi cốt lõi của đề tài, khách thể là nơi chứa đối tượng, đối tượng khảo sát là phần mẫu tiếp cận được để nghiên cứu đối tượng, và phạm vi là giới hạn chung cho cả quá trình. Với một đề tài thuộc khối kinh doanh, trình tự xác định bốn khái niệm này diễn ra tương tự, và bài phương pháp nghiên cứu kinh doanh gồm những cách nào trình bày cách chọn phương pháp sau khi bạn đã có đối tượng và khách thể rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Khách thể nghiên cứu là gì?
Theo Lê Văn Hảo (2015), khách thể nghiên cứu là "vật chứa" bên ngoài, nơi đối tượng nghiên cứu tồn tại, và có thể mang hình thức một không gian, một quá trình, một hoạt động hoặc một cộng đồng cụ thể.
Đối tượng nghiên cứu và mục tiêu nghiên cứu có giống nhau không?
Không. Đối tượng nghiên cứu là sự vật hay hiện tượng được xem xét, còn mục tiêu nghiên cứu nói bạn muốn đạt được điều gì trong phạm vi đối tượng đã xác định. Mục tiêu đi sau và phụ thuộc vào đối tượng, nên không thể viết mục tiêu trước khi xác định xong đối tượng.
Một đề tài có bắt buộc phải có khách thể nghiên cứu không?
Không bắt buộc với mọi đề tài. Đề tài gắn với hành vi hoặc đặc điểm của một nhóm người thường cần khách thể, trong khi đề tài kỹ thuật, khoa học tự nhiên hoặc một số đề tài luật có thể chỉ cần nêu đối tượng nghiên cứu.
Đối tượng nghiên cứu nằm ở phần nào của đề cương, luận văn?
Đối tượng nghiên cứu thường nằm ngay phần đầu đề cương, cùng với khách thể và phạm vi nghiên cứu, trước phần phương pháp. Đây là phần hội đồng đọc sớm để kiểm tra đề tài đã được xác định rõ ràng hay chưa.
Mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học và bài giảng của Lê Văn Hảo khác nhau ở đâu?
Hai nguồn đồng thuận về bản chất của bốn khái niệm nhưng khác nhau ở cách chia phạm vi nghiên cứu. Lê Văn Hảo (2015) gộp phạm vi thành một mục chung, còn mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (n.d.) tách phạm vi thành hai tiểu mục là không gian và thời gian.
Đối tượng khảo sát cần bao nhiêu người để đại diện cho khách thể nghiên cứu?
Không có một con số cố định. Cỡ mẫu phụ thuộc vào quy mô khách thể, mức tin cậy và sai số chấp nhận được mà bạn chọn, nên hãy tính theo công thức hoặc bảng cỡ mẫu mà giáo trình phương pháp của khoa hướng dẫn, và ghi rõ căn cứ đó trong đề cương.
Mục tiêu cụ thể trong đề cương nên có bao nhiêu mục?
Theo mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d.), mục tiêu cụ thể nên trình bày thành danh sách từ 3 đến 5 mục tiêu nhỏ, mỗi mục bắt đầu bằng một động từ hành động như khảo sát, phân tích, mô tả hay đánh giá.
Đối tượng nghiên cứu khác mục đích nghiên cứu thế nào?
Mục đích nghiên cứu cho biết kết quả nghiên cứu phục vụ việc gì, tức ý nghĩa thực tiễn của đề tài, còn đối tượng nghiên cứu là chính sự vật, hiện tượng được xem xét. Một đối tượng nghiên cứu có thể phục vụ nhiều mục đích khác nhau, tuỳ cách người nghiên cứu đặt vấn đề.
Đối tượng nghiên cứu có cần viết lại khi đổi từ đề tài định tính sang định lượng không?
Không nhất thiết. Đối tượng nghiên cứu là bản chất sự vật hay hiện tượng, không phụ thuộc vào việc chọn phương pháp định lượng, định tính hay hỗn hợp. Đổi phương pháp thường chỉ đổi cách thu thập dữ liệu về đối tượng, ví dụ chuyển từ khảo sát bằng bảng hỏi sang phỏng vấn sâu, chứ không đổi bản thân đối tượng nghiên cứu.
Phạm vi nghiên cứu tách thành mấy phần?
Theo mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d.), phạm vi nghiên cứu tách thành hai phần, gồm phạm vi về không gian (địa điểm, khu vực hoặc vùng lãnh thổ tiến hành nghiên cứu) và phạm vi về thời gian (giai đoạn hiện tượng được phân tích, cộng với thời điểm khảo sát thực địa).
Mỗi câu hỏi nghiên cứu cần bao nhiêu giả thuyết?
Theo mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d.), mỗi câu hỏi nghiên cứu nên đi kèm từ 1 đến 2 giả thuyết để kiểm định, và một đề tài thường có từ 2 đến 3 câu hỏi nghiên cứu xoay quanh các khía cạnh chính.
MAAS hỗ trợ được gì ở khâu này?
Dịch vụ hỗ trợ luận văn, luận án có chuyên gia đúng ngành đồng hành cùng bạn qua đề cương, bản nháp và bản hoàn thiện, trong đó có phần xác định đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu. Bạn có thể gọi tư vấn miễn phí 15 phút để làm rõ phạm vi công việc trước khi nhận báo giá.
Bài viết dựa trên những nguồn nào?
Trả lời thẳng: Bài đối chiếu chéo hai nguồn cấp trường, gồm bài giảng của Lê Văn Hảo (2015) tại Trường Đại học Nha Trang và mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học. Không có văn bản cấp Bộ Giáo dục và Đào tạo nào định nghĩa thống nhất bốn khái niệm này, nên bài chỉ trích quy định cấp trường, không suy rộng thành chuẩn quốc gia.
Nguồn thứ nhất là bài giảng Phương pháp nghiên cứu khoa học của Lê Văn Hảo (2015), lưu hành nội bộ tại Trường Đại học Nha Trang và lưu trữ công khai tại kho tài nguyên của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. Nguồn thứ hai là mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (n.d.). Hai nguồn đồng thuận về nội hàm của đối tượng và khách thể nghiên cứu, dù mỗi nguồn chọn cách diễn đạt riêng như các mục định nghĩa phía trên cho thấy. Vì chưa có văn bản quy phạm nào của Bộ Giáo dục và Đào tạo định nghĩa thống nhất hai khái niệm này cho mọi ngành và mọi trường tại Việt Nam, mỗi trường ban hành hướng dẫn phương pháp luận riêng, và bạn nên đọc hướng dẫn của chính trường mình trước khi viết.
Nên làm gì tiếp theo
Trả lời thẳng: Mở lại tên đề tài của chính bạn và gạch chân cụm từ chỉ hiện tượng hoặc vấn đề đang được xem xét, vì cụm đó thường chính là đối tượng nghiên cứu. Sau đó tự hỏi cụm từ đó có gắn với một nhóm người hoặc một tổ chức cụ thể không. Nếu có, bạn cần viết thêm khách thể nghiên cứu, theo đúng trình tự mà cả hai nguồn của bài đề xuất.
Người đầu tiên nên đọc phần đối tượng, khách thể và phạm vi của bạn là giảng viên hướng dẫn, vì thầy cô duyệt đề cương trước khi đưa ra hội đồng. Nếu bạn muốn thêm một người đồng hành, dịch vụ hỗ trợ luận văn, luận án có chuyên gia đúng ngành cùng bạn làm rõ đề tài, đối tượng và phạm vi ở giai đoạn đề cương, rồi đi tiếp qua bản nháp và bản hoàn thiện. Bạn có thể liên hệ MAAS để hẹn buổi tư vấn miễn phí 15 phút trước khi quyết định.
Đọc tiếp
- Nghiên cứu khoa học là gì, và khác tổng hợp tài liệu ở đâu?
- Viết câu hỏi nghiên cứu và mục tiêu nghiên cứu cho luận văn như thế nào?
- Cách làm đề tài nghiên cứu khoa học đúng quy trình
References
- Khoa Việt Nam học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. (n.d.). Mẫu đề cương chi tiết dành cho nghiên cứu sinh và học viên cao học. https://hcmussh.edu.vn/
- Lê Văn Hảo. (2015). Phương pháp nghiên cứu khoa học (dùng cho sinh viên khối ngành Xã hội nhân văn) [Bài giảng lưu hành nội bộ]. Trường Đại học Nha Trang. Lưu trữ tại kho tài nguyên của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (neu.edu.vn).