Một lỗi thường gặp khi viết đề cương là nhầm đối tượng nghiên cứu với khách thể nghiên cứu, khiến bản thảo bị yêu cầu sửa lại dù hai khái niệm trả lời hai câu hỏi khác nhau.
Cập nhật lần cuối: 2026-09-19
Chuyên mục: research-methods
Đối tượng nghiên cứu là gì?
Trả lời thẳng: Theo Lê Văn Hảo (2015), đối tượng nghiên cứu là bản chất cốt lõi của sự vật hay hiện tượng cần xem xét và làm rõ trong đề tài nghiên cứu. Nói cách khác, đây là câu trả lời cho câu hỏi bạn đang xem xét, làm rõ điều gì, chứ không phải "bạn nghiên cứu trên ai" hay "ở đâu".
Bằng chứng: Lê Văn Hảo (2015) xếp đối tượng nghiên cứu vào nhóm khái niệm nền tảng mà mọi đề cương phải xác định trước khi bàn tới phương pháp, cùng với khách thể nghiên cứu, đối tượng khảo sát và phạm vi nghiên cứu.
Ví dụ: Nếu đề tài của bạn là "các nguyên nhân dẫn đến hiện tượng quay cóp trong sinh viên", đối tượng nghiên cứu chính là các nguyên nhân đó, không phải sinh viên. Sinh viên là nơi bạn sẽ đi tìm những nguyên nhân này, tức thuộc về một khái niệm khác mà mục tiếp theo phân biệt rõ.
Đối tượng nghiên cứu khác khách thể nghiên cứu như thế nào?
Trả lời thẳng: Đối tượng nghiên cứu là cái bạn xem xét, còn khách thể nghiên cứu là nơi chứa đối tượng đó. Lê Văn Hảo (2015) định nghĩa khách thể nghiên cứu là sự vật chứa đựng đối tượng nghiên cứu, có thể là một không gian vật lý, một quá trình, một hoạt động, hoặc một cộng đồng.
Bằng chứng: Theo Lê Văn Hảo (2015), khách thể đóng vai trò "vật chứa" bên ngoài, còn đối tượng nghiên cứu là phần bên trong mà bạn thật sự đi tìm câu trả lời. Đáng lưu ý là vùng thuật ngữ Anh-Việt của cặp khái niệm này chưa thống nhất hoàn toàn giữa các trường và các tác giả, nên khi đọc tài liệu tiếng Anh song song, bạn nên đối chiếu định nghĩa cụ thể của từng nguồn thay vì suy luận một chiều dịch là chuẩn duy nhất.
Ví dụ: Với đề tài "các nguyên nhân dẫn đến hiện tượng quay cóp trong sinh viên", khách thể nghiên cứu là sinh viên Trường Đại học Nha Trang, tức cộng đồng chứa hiện tượng và chứa cả những nguyên nhân bạn đang tìm (Lê Văn Hảo, 2015). Đối tượng nghiên cứu nằm bên trong khách thể, chứ không phải hai khái niệm tách rời nhau. Nếu bạn chưa phân biệt xong đề tài nghiên cứu, mục tiêu và mục đích nghiên cứu, bài nghiên cứu khoa học là gì và khác tổng hợp tài liệu ở đâu tách ba khái niệm này trước khi bạn đi tới bước xác định đối tượng và khách thể.
Đối tượng khảo sát có phải là đối tượng nghiên cứu không?
Trả lời thẳng: Không. Đối tượng khảo sát là mẫu đại diện của khách thể nghiên cứu, còn đối tượng nghiên cứu là bản chất sự việc bạn đang tìm hiểu. Đây là ba tầng khái niệm khác nhau, không phải hai tên gọi cho cùng một thứ, và nhầm lẫn giữa chúng là lỗi phổ biến khi học viên viết phần phương pháp của đề cương.
Bằng chứng: Lê Văn Hảo (2015) mô tả đối tượng khảo sát theo đúng nghĩa một tập con được chọn ra từ khách thể để tiếp cận thực tế, và định nghĩa phạm vi nghiên cứu là giới hạn xuất phát từ những hạn chế khách quan và chủ quan đối với đề tài và người làm đề tài, trong đó có giới hạn về thời gian nghiên cứu. Nói cách khác, đối tượng khảo sát tồn tại vì lý do thực tế (bạn không thể khảo sát hết toàn bộ khách thể trong quỹ thời gian một đề tài), còn đối tượng nghiên cứu tồn tại vì lý do học thuật, tức là câu hỏi bạn đặt ra cho đề tài.
Ví dụ: Vẫn với đề tài quay cóp, khách thể nghiên cứu là toàn thể sinh viên Trường Đại học Nha Trang, nhưng bạn không thể khảo sát hết số này. Đối tượng khảo sát thu hẹp lại còn "các sinh viên bậc đại học hệ chính quy năm một và năm hai" (Lê Văn Hảo, 2015), tức phần mẫu bạn thật sự tiếp cận được để thu thập dữ liệu về đối tượng nghiên cứu là các nguyên nhân của hiện tượng.
Cách xác định đối tượng nghiên cứu cho một đề tài, luận văn
Trả lời thẳng: Bạn đi ngược từ tên đề tài: xác định hiện tượng hoặc vấn đề đề tài đang muốn làm rõ, đó chính là đối tượng nghiên cứu. Sau đó mới xác định khách thể là nơi hiện tượng đó xảy ra, và phạm vi là giới hạn về thời gian, không gian cho cả hai.
Bằng chứng: Lê Văn Hảo (2015) mô tả phạm vi nghiên cứu là sự giới hạn về đối tượng nghiên cứu, đối tượng khảo sát và thời gian nghiên cứu, xuất phát từ những hạn chế khách quan và chủ quan đối với đề tài và người làm đề tài. Cách làm thực tế là viết tên đề tài trước, gạch chân cụm từ chỉ hiện tượng hoặc vấn đề trong tên đề tài, cụm đó thường chính là đối tượng nghiên cứu. Ví dụ tên đề tài "nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp nhằm hạn chế quay cóp trong kiểm tra thi tại Trường Đại học Nha Trang" cho ra đối tượng nghiên cứu là các nguyên nhân dẫn đến hiện tượng quay cóp, khách thể là sinh viên trường, và phạm vi giới hạn ở bậc đại học hệ chính quy (Lê Văn Hảo, 2015).
Mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d.) đi theo đúng trình tự này: mục 4.1 xác định đối tượng nghiên cứu trước, mục 4.2 xác định khách thể nghiên cứu sau, rồi mục 5 mới tới phạm vi nghiên cứu, khớp với cách trình bày của Lê Văn Hảo (2015).
Ví dụ: Một lỗi phổ biến là viết đối tượng nghiên cứu bằng chính tên đề tài, chẳng hạn ghi "đối tượng nghiên cứu là hiện tượng quay cóp" mà không tách được nguyên nhân, biểu hiện hay giải pháp là phần nào đang được xem xét. Cách sửa là tự hỏi lại: nếu phải đo hoặc phân tích một thứ cụ thể để trả lời câu hỏi nghiên cứu, thứ đó là gì. Nếu bạn muốn có người đọc lại phần này trước khi nộp cho hội đồng, hướng dẫn luận văn thạc sĩ và luận án 1:1 là nơi chuyên gia đúng chuyên ngành đọc đề cương theo đúng cách hội đồng sẽ đọc, chỉ ra đối tượng nào chưa tách rõ khỏi khách thể, và giúp bạn tự sửa lại phần đó.
Vì sao một số đề tài kỹ thuật, tự nhiên, luật không cần nêu khách thể nghiên cứu?
Trả lời thẳng: Vì khách thể nghiên cứu thường chỉ cần nêu khi đối tượng nghiên cứu gắn với một cộng đồng người hoặc một tổ chức cụ thể. Nhiều đề tài khoa học tự nhiên, kỹ thuật hoặc luật chỉ xoay quanh một hiện tượng, một quy trình hay một văn bản, nên chỉ cần nêu đối tượng nghiên cứu mà không có khách thể riêng.
Bằng chứng: Định nghĩa về đối tượng và khách thể nghiên cứu, như Lê Văn Hảo (2015) và mẫu đề cương Khoa Việt Nam học (n.d.) cùng trình bày, xuất phát từ khối ngành xã hội nhân văn, nơi nghiên cứu thường gắn với hành vi của một nhóm người. Ở nhiều đề tài thuộc khối này, khách thể (nơi chứa đối tượng) là một cộng đồng hoặc tổ chức. Với một đề tài kỹ thuật, chẳng hạn tối ưu hoá một thuật toán hoặc kiểm định độ bền của một loại vật liệu, đối tượng nghiên cứu (thuật toán, vật liệu) thường không cần một khách thể-cộng đồng đi kèm, vì hiện tượng được xem xét không nằm trong một nhóm người cụ thể. Hiện chưa có văn bản quy phạm của Bộ Giáo dục và Đào tạo định nghĩa thống nhất hai khái niệm này cho mọi ngành, nên đây là quy ước phương pháp luận mà từng trường và từng ngành áp dụng theo đặc thù, không phải quy định pháp lý bắt buộc cho mọi đề tài.
Ví dụ: Một đề tài luật thuần tuý phân tích một điều khoản trong bộ luật thường chỉ có đối tượng nghiên cứu (điều khoản, cơ chế áp dụng của nó) và có thể thêm khách thể nếu đề tài mở rộng sang khảo sát cách các cơ quan thực thi áp dụng điều khoản đó trên thực tế. Ngược lại, một đề tài về hành vi tiêu dùng thường cần khách thể, vì hành vi chỉ tồn tại gắn với một nhóm người cụ thể. Quan sát này khớp với cách phân loại của Lê Văn Hảo (2015) và của mẫu đề cương Khoa Việt Nam học (n.d.), dù cả hai nguồn không nêu ví dụ đề tài luật cụ thể.
Một mẫu đề cương đại học khác định nghĩa đối tượng và khách thể như thế nào?
Trả lời thẳng: Mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d.) định nghĩa đối tượng nghiên cứu là "vấn đề, hiện tượng hoặc quá trình được đề tài tập trung tìm hiểu, khám phá, phân tích hoặc lý giải", còn khách thể nghiên cứu là "chủ thể mà từ đó người nghiên cứu thu thập dữ liệu để phân tích đối tượng". Định nghĩa này khớp với Lê Văn Hảo (2015) về bản chất.
Bằng chứng: Theo mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học, phần đối tượng nghiên cứu nên viết trong 1 đến 2 câu, tránh liệt kê tràn lan. Phần phạm vi nghiên cứu tách riêng thành phạm vi về không gian (địa điểm, khu vực hoặc vùng lãnh thổ nghiên cứu) và phạm vi về thời gian (giai đoạn hiện tượng được phân tích, cộng với thời điểm tiến hành khảo sát thực địa). Mẫu này cũng quy định phần lý thuyết nghiên cứu dùng tối đa 3 lý thuyết, phần câu hỏi nghiên cứu nên có từ 2 đến 3 câu hỏi, và mỗi câu hỏi nghiên cứu cần từ 1 đến 2 giả thuyết đi kèm để kiểm định.
Ví dụ: Với đề tài quay cóp thi cử ở mục trên, phạm vi về không gian là Trường Đại học Nha Trang, còn phạm vi về thời gian có thể là năm học hiện tại cộng với 2 tháng khảo sát thực địa. Nếu đề tài dùng 2 lý thuyết nền và đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu, mỗi câu hỏi cần ít nhất 1 giả thuyết để kiểm định trong quá trình thu thập dữ liệu.
Ví dụ đối tượng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu theo từng ngành
Trả lời thẳng: Cách nhanh nhất để kiểm tra bạn đã xác định đúng chưa là đối chiếu đề tài của mình với một đề tài cùng ngành đã có ví dụ rõ ràng, thay vì tự suy luận từ đầu. Bảng dưới đây gom bốn khái niệm vào cùng một chỗ để bạn tự soi lại phần đề cương của mình theo đúng thứ tự logic.
| Khái niệm | Định nghĩa | Câu hỏi trả lời | Ví dụ (đề tài quay cóp thi cử) |
|---|---|---|---|
| Đối tượng nghiên cứu | Bản chất cốt lõi của sự vật, hiện tượng cần làm rõ | Đang xem xét, làm rõ điều gì? | Các nguyên nhân dẫn đến hiện tượng quay cóp |
| Khách thể nghiên cứu | Sự vật chứa đựng đối tượng nghiên cứu | Nghiên cứu trên ai, ở đâu? | Sinh viên Trường Đại học Nha Trang |
| Đối tượng khảo sát | Mẫu đại diện của khách thể nghiên cứu | Khảo sát trên nhóm nào cụ thể? | Sinh viên hệ chính quy năm một và hai |
| Phạm vi nghiên cứu | Giới hạn về đối tượng, đối tượng khảo sát và thời gian | Giới hạn ở đâu, đến bao giờ? | Trong phạm vi trường, năm học hiện tại (minh hoạ MAAS) |
Định nghĩa: Lê Văn Hảo (2015), Chương I, mục I.3. Ví dụ ba dòng đầu (đối tượng, khách thể, đối tượng khảo sát): Bảng I.1 cùng tài liệu. Ví dụ dòng "Phạm vi nghiên cứu" là minh hoạ của MAAS dựa trên cùng đề tài, không phải nguyên văn từ Bảng I.1. Cột "Câu hỏi trả lời" là cách diễn giải của MAAS để bạn dễ đối chiếu, không phải nguyên văn từ tài liệu.
Bảng trên cho thấy bốn khái niệm được xác định theo một trình tự logic: đối tượng nghiên cứu xác định trước vì đó là câu hỏi cốt lõi của đề tài, khách thể là nơi chứa nó, đối tượng khảo sát là phần mẫu bạn tiếp cận được để nghiên cứu đối tượng đó, và phạm vi là giới hạn chung cho cả quá trình. Với một đề tài thuộc khối kinh doanh, quy trình xác định bốn khái niệm này diễn ra tương tự, và bài phương pháp nghiên cứu kinh doanh gồm những cách nào trình bày cách chọn phương pháp sau khi bạn đã có đối tượng và khách thể rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Khách thể nghiên cứu là gì?
Theo Lê Văn Hảo (2015), đó là "vật chứa" bên ngoài nơi đối tượng nghiên cứu tồn tại, có thể mang hình thức một không gian, một quá trình, một hoạt động hoặc một cộng đồng cụ thể.
Đối tượng nghiên cứu và mục tiêu nghiên cứu có giống nhau không?
Không. Đối tượng nghiên cứu là sự vật hay hiện tượng được xem xét, còn mục tiêu nghiên cứu trả lời câu hỏi bạn muốn đạt được điều gì trong phạm vi đối tượng đã xác định. Mục tiêu luôn nằm sau và phụ thuộc vào đối tượng, không thể viết mục tiêu trước khi xác định xong đối tượng.
Một đề tài có bắt buộc phải có khách thể nghiên cứu không?
Không bắt buộc với mọi đề tài. Đề tài gắn với hành vi hoặc đặc điểm của một nhóm người thường cần khách thể, trong khi đề tài kỹ thuật, khoa học tự nhiên hoặc một số đề tài luật có thể chỉ cần nêu đối tượng nghiên cứu.
Đối tượng nghiên cứu nằm ở phần nào của đề cương, luận văn?
Thường nằm ngay trong phần đầu đề cương, cùng với khách thể và phạm vi nghiên cứu, trước khi bạn trình bày phương pháp. Đây là phần hội đồng đọc trước tiên để kiểm tra đề tài có được xác định rõ ràng hay chưa.
Mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học và bài giảng của Lê Văn Hảo khác nhau ở đâu?
Cả hai đồng thuận về bản chất của bốn khái niệm, nhưng khác nhau ở cách chia phạm vi nghiên cứu: Lê Văn Hảo (2015) gộp phạm vi thành một mục chung, còn mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (n.d.) tách phạm vi thành hai tiểu mục là không gian và thời gian.
Đối tượng khảo sát cần bao nhiêu người để đại diện cho khách thể nghiên cứu?
Không có một con số cố định. Cỡ mẫu phụ thuộc vào quy mô khách thể, mức tin cậy và sai số chấp nhận được mà bạn chọn, nên hãy tính theo công thức hoặc bảng cỡ mẫu mà giáo trình phương pháp của khoa bạn hướng dẫn, và ghi rõ căn cứ đó trong đề cương.
Mục tiêu cụ thể trong đề cương nên có bao nhiêu mục?
Theo mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d.), mục tiêu cụ thể nên trình bày thành danh sách từ 3 đến 5 mục tiêu nhỏ, mỗi mục bắt đầu bằng một động từ hành động như khảo sát, phân tích, mô tả hay đánh giá.
Đối tượng nghiên cứu khác mục đích nghiên cứu thế nào?
Mục đích nghiên cứu trả lời câu hỏi nghiên cứu để phục vụ cho việc gì, tức ý nghĩa thực tiễn của kết quả, còn đối tượng nghiên cứu là chính bản thân sự vật, hiện tượng được xem xét. Một đối tượng nghiên cứu có thể phục vụ nhiều mục đích khác nhau tuỳ cách đặt vấn đề của người nghiên cứu.
Đối tượng nghiên cứu có cần viết lại khi đổi từ đề tài định tính sang định lượng không?
Không nhất thiết. Đối tượng nghiên cứu là bản chất sự vật hay hiện tượng, không phụ thuộc vào việc bạn chọn phương pháp định lượng, định tính hay hỗn hợp. Đổi phương pháp thường chỉ làm thay đổi cách thu thập dữ liệu về đối tượng đó, ví dụ chuyển từ khảo sát bằng bảng hỏi sang phỏng vấn sâu, chứ không đổi bản thân đối tượng nghiên cứu.
Phạm vi nghiên cứu tách thành mấy phần?
Theo mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d.), phạm vi nghiên cứu tách thành hai phần: phạm vi về không gian (địa điểm, khu vực hoặc vùng lãnh thổ tiến hành nghiên cứu) và phạm vi về thời gian (giai đoạn hiện tượng được phân tích, cộng với thời điểm thực hiện khảo sát thực địa).
Mỗi câu hỏi nghiên cứu cần bao nhiêu giả thuyết?
Theo mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học (n.d.), mỗi câu hỏi nghiên cứu nên đi kèm từ 1 đến 2 giả thuyết để kiểm định, và một đề tài thường có từ 2 đến 3 câu hỏi nghiên cứu xoay quanh các khía cạnh chính.
MAAS hỗ trợ được gì ở khâu này?
Chuyên gia đúng chuyên ngành đọc lại phần xác định đối tượng, khách thể và phạm vi trong đề cương của bạn, chỉ ra chỗ nào đang nhầm lẫn hoặc chưa tách rõ, để bạn tự sửa lại trước khi nộp cho hội đồng. Buổi tư vấn miễn phí đầu tiên kéo dài 15 phút, và bạn vẫn là người viết và quyết định nội dung cuối cùng.
Bài viết dựa trên những nguồn nào?
Trả lời thẳng: Hai nguồn cấp trường được đối chiếu chéo: bài giảng của Lê Văn Hảo (2015) tại Trường Đại học Nha Trang, và mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học. Không có văn bản cấp Bộ Giáo dục và Đào tạo nào định nghĩa thống nhất bốn khái niệm này, nên bài chỉ trích quy định cấp trường, không suy rộng thành chuẩn quốc gia.
Hai nguồn được dùng để viết bài này: Lê Văn Hảo (2015), bài giảng Phương pháp nghiên cứu khoa học lưu hành nội bộ tại Trường Đại học Nha Trang, lưu trữ công khai tại kho tài nguyên của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân; và mẫu đề cương của Khoa Việt Nam học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (n.d.). Hai nguồn đồng thuận về nội hàm của đối tượng và khách thể nghiên cứu, dù chọn cách diễn đạt riêng ở từng mục định nghĩa phía trên. Không có văn bản quy phạm nào của Bộ Giáo dục và Đào tạo định nghĩa thống nhất hai khái niệm này cho mọi ngành và mọi trường tại Việt Nam, nên mỗi trường ban hành hướng dẫn phương pháp luận riêng, và cả hai nguồn trong bài đều đến từ cấp trường, không phải cấp bộ.
Nên làm gì tiếp theo
Trả lời thẳng: Mở lại tên đề tài của chính bạn và gạch chân cụm từ chỉ hiện tượng hoặc vấn đề đang được xem xét, đó thường chính là đối tượng nghiên cứu. Sau đó tự hỏi tiếp cụm từ đó có gắn với một nhóm người hoặc một tổ chức cụ thể không, nếu có thì đó là lúc bạn cần viết thêm khách thể nghiên cứu, theo đúng trình tự mà cả hai nguồn của bài đều đề xuất.
Nếu bạn muốn một chuyên gia đọc lại phần này trước khi ra hội đồng, đặt buổi tư vấn miễn phí 15 phút với đội ngũ luận văn của MAAS, hoặc xem trước dịch vụ hướng dẫn luận văn thạc sĩ và luận án diễn ra thế nào.
Đọc tiếp
- Nghiên cứu khoa học là gì, và khác tổng hợp tài liệu ở đâu?
- Viết câu hỏi nghiên cứu và mục tiêu nghiên cứu cho luận văn như thế nào?
- Cách làm đề tài nghiên cứu khoa học đúng quy trình
References
- Khoa Việt Nam học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. (n.d.). Mẫu đề cương chi tiết dành cho nghiên cứu sinh và học viên cao học. https://hcmussh.edu.vn/
- Lê Văn Hảo. (2015). Phương pháp nghiên cứu khoa học (dùng cho sinh viên khối ngành Xã hội nhân văn) [Bài giảng lưu hành nội bộ]. Trường Đại học Nha Trang. Lưu trữ tại kho tài nguyên của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (neu.edu.vn).