Viết luận văn bằng tiếng Anh ở trường Việt Nam cần chuẩn bị gì?

Trả lời thẳng: Không có một từ tiếng Anh duy nhất cho "luận văn", vì thesis và dissertation đổi chỗ cho nhau tuỳ hệ thống giáo dục. Với luận văn thạc sĩ ở Việt Nam, cách gọi thông dụng là master's thesis theo kiểu Mỹ, còn luận án tiến sĩ gần với doctoral dissertation hoặc PhD thesis. Khi nộp hồ sơ, hãy dùng đúng từ mà văn bản chính thức của trường bạn đang dùng.

Bằng chứng: Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021) gọi công trình cuối chương trình thạc sĩ là luận văn và mô tả nó là một báo cáo khoa học, tổng hợp các kết quả nghiên cứu chính của học viên. Cách ghép với tiếng Anh ở trên là suy luận của bài này chứ không phải quy định, vì thông tư chỉ dùng tên tiếng Việt. Bài phân biệt dissertation và thesis đã giải thích vì sao hai từ này đảo nghĩa giữa Mỹ và Anh, nên ở đây không nhắc lại.

Ví dụ: Nếu chương trình của bạn do một trường Anh cấp bằng, văn bản của đối tác có thể gọi luận văn thạc sĩ là dissertation, còn phòng đào tạo trong nước vẫn gọi là luận văn. Hai cách gọi cùng tồn tại và không mâu thuẫn, miễn là bạn dùng nhất quán trong bản nộp. Muốn biết luận văn khác luận án ở những điểm nào về mặt tên gọi và bậc học, bạn có thể đọc thêm bài luận văn là gì.

Trả lời thẳng: Tuỳ trường. Quy chế đào tạo thạc sĩ của Bộ giao cho từng cơ sở đào tạo quy định chi tiết về hình thức luận văn, nên có trường cho viết bằng tiếng Anh, có trường chỉ khuyến khích, có trường yêu cầu đăng ký và được chấp thuận trước. Chương trình do trường nước ngoài cấp bằng thì theo quy định của trường đối tác.

Bằng chứng: Điều 8 của Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT giao cho quy chế của cơ sở đào tạo quy định chi tiết về yêu cầu nội dung chuyên môn, cấu trúc, hình thức và liêm chính học thuật đối với luận văn (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021). Điều 1 của thông tư này cũng nói rõ quy chế không áp dụng cho chương trình thạc sĩ do cơ sở giáo dục nước ngoài cấp bằng. Bài này không tìm thấy điều khoản nào ở cấp Bộ quy định ngôn ngữ của luận văn hay bắt buộc phải có tóm tắt tiếng Việt, nên mọi yêu cầu kiểu đó là quy định của từng trường. Văn bản này có hiệu lực từ ngày 15 tháng 10 năm 2021, và có thể đã có văn bản thay thế, nên bạn cần hỏi phòng đào tạo quy chế hiện hành.

Ví dụ: Hai trường dưới đây cho thấy cùng một vấn đề được xử lý rất khác nhau. Cả hai văn bản đều ra đời trước Thông tư 23, và có thể đã đổi, nên bảng chỉ là ví dụ để bạn biết nên tìm loại điều khoản nào trong quy chế của mình.

Trả lời thẳng: Hãy chuẩn bị bốn việc theo thứ tự: đọc quy chế của trường, thống nhất với người hướng dẫn, hỏi rõ việc kiểm tra ngôn ngữ và chi phí, rồi mới chốt đề cương. Nếu làm ngược lại, bạn có thể viết xong nhiều chương rồi mới biết trường đòi xác nhận ngôn ngữ hoặc tóm tắt song ngữ.

Bằng chứng: Quy định ngày 10 tháng 4 năm 2014 của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG-HCM (2014) yêu cầu học viên cao học phải có đơn đăng ký khi đăng ký đề tài, và phải được cán bộ hướng dẫn, bộ môn phụ trách ngành đào tạo cùng thủ trưởng cơ sở đào tạo chấp thuận. Trước khi nộp hồ sơ đăng ký bảo vệ, luận văn phải có văn bản xác nhận đã kiểm tra lỗi văn phạm và từ vựng của Trung tâm ngoại ngữ của trường. Học viên cũng phải tự túc 50% chi phí bảo vệ luận văn theo mức tài chính hiện hành của trường. Còn Trường Đại học Tôn Đức Thắng (2020) khuyến khích trình bày luận văn thạc sĩ bằng tiếng Anh với chương trình dạy bằng tiếng Việt, và yêu cầu phần tóm tắt viết bằng cả hai thứ tiếng.

Ví dụ: Giả sử bạn học một chương trình dạy bằng tiếng Việt và muốn viết bằng tiếng Anh. Trước hết bạn hỏi phòng đào tạo sau đại học xem có mẫu đơn đăng ký không, hạn nộp là khi nào, sau đó mang đề cương sang gặp người hướng dẫn để họ xác nhận mình đọc và góp ý được bản tiếng Anh. Tiếp theo là hỏi xem có phải nộp xác nhận kiểm tra ngôn ngữ, ai thực hiện việc này và mất bao lâu, vì khâu này có thể kéo dài thời gian nộp hồ sơ bảo vệ. Thông tin chính xác luôn nằm trong quy chế hiện hành của khoa bạn, không nằm trong bài viết này.

Trả lời thẳng: Trong các nghiên cứu về sinh viên Việt Nam viết tiếng Anh học thuật, vốn từ nổi lên như một nỗi lo hàng đầu, và nhiều người thấy khó với tư duy phản biện cùng phần mở đầu. Các nghiên cứu này có mẫu nhỏ, nên chúng gợi ý chỗ cần chuẩn bị chứ không nói được tỉ lệ chung của cả nước.

Bằng chứng: Gollin-Kies & Lambert (2022) khảo sát 62 giáo viên tiếng Anh người Việt trong một chương trình thạc sĩ ngôn ngữ học do một trường đại học tư của Mỹ và một trường đại học công lập của Việt Nam cùng giảng dạy. Các tác giả viết: "they had not only identified vocabulary as their top concern in preparing a thesis but had also chosen vocabulary as by far the most popular single topic for research, accounting for 11 of the 62 theses." (Gollin-Kies & Lambert, 2022, tr. 274) Cũng theo nghiên cứu này, vốn từ chuyên ngành và từ học thuật cốt lõi của nhóm này hơi hạn chế hơn các nhóm so sánh, và họ lặp lại những từ tiếng Anh phổ biến nhiều hơn. Các tác giả nói mẫu 62 người không cho phép khái quát hoá. Evans (2017) nghiên cứu mười sinh viên ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh về việc viết tiếng Anh ở bậc đại học, và nhận xét các em phần lớn chưa được chuẩn bị tốt cho những thách thức viết lách này, gồm lần đầu tư duy phản biện, lên ý tưởng và viết phần mở đầu.

Ví dụ: Từ hai nghiên cứu này có thể rút ra một cách chuẩn bị thực tế, dù đây là gợi ý của bài chứ không phải kết luận của các tác giả. Nếu bạn nhận ra mình hay lặp đi lặp lại cùng vài động từ như "show" hay "use", hãy lập sớm một danh sách từ vựng cho ngành mình từ các bài báo đã đọc, rồi đối chiếu khi viết từng chương. Với phần mở đầu, bạn nên viết nháp trước rồi nhờ người hướng dẫn đọc, vì các sinh viên trong nghiên cứu của Evans (2017) cũng nêu viết phần mở đầu là một trong những chỗ khó.

Trả lời thẳng: Có, và đáng đọc trước khi viết. Hai cuốn đáng tham khảo là sách của Paltridge và Starfield viết riêng cho sinh viên cùng người hướng dẫn khi viết luận văn bằng ngôn ngữ thứ hai, và sách của Swales và Feak về các kỹ năng viết học thuật cho bậc sau đại học. Bài này chưa đọc hết hai cuốn, nên chỉ giới thiệu chúng chứ không trích nội dung.

Bằng chứng: Paltridge & Starfield (2020) là bản in lần hai của một cẩm nang đề cập trong tên sách đến cả sinh viên lẫn người hướng dẫn, tức đối tượng đọc gồm hai phía của quá trình viết. Swales & Feak (2012) là bản lần ba của giáo trình viết học thuật cho sinh viên sau đại học. Cả hai đều viết bằng tiếng Anh, nên cũng là dịp luyện đọc tài liệu học thuật.

Ví dụ: Một cách dùng hợp lý là đọc phần hướng dẫn về cấu trúc chương trước khi lập đề cương, rồi quay lại tra từng phần khi viết đến đó. Nếu trường bạn có thư viện số, hãy kiểm tra xem có sẵn hai cuốn này không trước khi mua. Khi đã có đề cương, bạn có thể xem bài đề cương luận văn thạc sĩ để đối chiếu cấu trúc.

Trả lời thẳng: Chuyên gia hướng dẫn và góp ý, còn bạn là người viết. Với luận văn bằng tiếng Anh, sự đồng hành thường tập trung vào việc đọc bản thảo, chỉ chỗ lập luận chưa rõ và cách diễn đạt học thuật chưa tự nhiên. Dịch vụ không đặt mục tiêu điểm và không hoàn tiền theo kết quả, nên bạn vẫn cần hiểu và bảo vệ được bài của mình.

Bằng chứng: Trang cố vấn luận văn và luận án mô tả quy trình theo từng giai đoạn từ chọn đề tài, đề cương, viết chương đến chuẩn bị bảo vệ, trong đó người học tự viết còn chuyên gia hướng dẫn và nhận xét. Nếu chuyên gia chưa phù hợp với ngành hoặc cách làm việc của bạn, bạn có thể đề nghị đổi chuyên gia.

Ví dụ: Một học viên viết chương tổng quan bằng tiếng Anh có thể gửi bản nháp cho chuyên gia, nhận lại góp ý về mạch lập luận và cách dùng từ, rồi tự chỉnh sửa. Cách làm này giữ nguyên quyền sở hữu bài viết.