Dissertation và thesis khác nhau ở điểm nào?

Hai từ này đổi chỗ cho nhau tuỳ vào hệ thống giáo dục của từng nước, nên tra cứu ngẫu nhiên trên mạng rất dễ ra hai câu trả lời mâu thuẫn nhau.

Cập nhật lần cuối: 2026-09-23
Chuyên mục: thesis-dissertation

Dissertation và thesis khác nhau ở điểm nào?

Trả lời thẳng: Khác biệt chính không nằm ở bản chất công trình, mà nằm ở hệ thống giáo dục đang dùng từ nào cho bậc học nào. Cùng một loại văn bản có thể được gọi là "thesis" ở nước này và "dissertation" ở nước khác, tuỳ quy ước của trường đó, nên câu trả lời đúng luôn phải neo vào một hệ thống cụ thể, không thể trả lời chung chung cho mọi nơi.

Bằng chứng: Grammarly (2023) mô tả rõ sự đảo chiều này: trong tiếng Anh Mỹ, dissertation là công trình nghiên cứu cho bậc tiến sĩ còn thesis là công trình cho bậc thạc sĩ, nhưng trong tiếng Anh của Anh, dissertation lại dùng cho bậc cử nhân và thạc sĩ, còn thesis dành cho tiến sĩ. Cách dùng ở Anh cũng không tuyệt đối thống nhất giữa các trường. AJE (2025) dẫn ví dụ University College London gọi cả công trình tiến sĩ lẫn một số chương trình nghiên cứu khác như EngD, MPhil hay MD(Res) đều là "thesis". Riêng Quality Assurance Agency for Higher Education (2020), cơ quan quản lý chất lượng giáo dục đại học Anh, dùng thuật ngữ "thesis" xuyên suốt tài liệu chính thức mô tả bậc tiến sĩ, xếp học vị này ở bậc 8 trên khung trình độ giáo dục đại học của Anh, tương đương bậc 12 trên khung của Scotland. Ở những trường có tính tín chỉ cho cả bằng tiến sĩ, khối lượng tín chỉ Anh (một đơn vị khác với tín chỉ Việt Nam) thông thường là 540 tín chỉ, tối thiểu 360 tín chỉ tại England, Wales và Northern Ireland hoặc 420 tín chỉ theo khung Scotland. Quy trình bảo vệ gắn liền với một buổi vấn đáp gọi là viva hay viva voce.

Ví dụ: Một sinh viên đọc một bài hướng dẫn viết trên trang Mỹ thấy "your thesis is due before graduation" khi đang học thạc sĩ, rồi đọc một trang khác của Anh thấy "submit your dissertation by May" cũng ở bậc thạc sĩ. Hai câu đó không mâu thuẫn nhau, chúng chỉ đang dùng quy ước khác nhau cho cùng một loại bài. Điều cần làm không phải là tìm ra "nghĩa đúng" của mỗi từ, mà là xác định hệ thống giáo dục nào đang áp dụng cho chương trình của bạn.

Vì sao thesis ở Mỹ và ở Anh lại mang nghĩa đảo ngược nhau?

Trả lời thẳng: Khác biệt này là quy ước đặt tên đã hình thành riêng ở từng hệ thống, không phải một quy tắc ngôn ngữ học chung áp dụng cho mọi nơi dùng tiếng Anh. Anh Mỹ gắn thesis với thạc sĩ và dissertation với tiến sĩ, còn Anh làm ngược lại, và cả hai cách dùng đều đúng trong hệ thống của mình.

Bằng chứng: Theo Grammarly (2023), trong tiếng Anh Mỹ, dissertation là bài luận bắt buộc để lấy bằng tiến sĩ, còn thesis là bài luận bắt buộc để lấy bằng thạc sĩ. Ngược lại, tại Anh, thuật ngữ dissertation dùng cho chương trình cử nhân và thạc sĩ, còn thesis dùng cho bậc tiến sĩ. AJE (2025) bổ sung một trường hợp riêng: tại University of Nottingham, "dissertation" được dùng cho bậc thạc sĩ nghiên cứu.

Ví dụ: Nếu chương trình liên kết quốc tế của bạn ghi rõ đối tác cấp bằng là một trường Anh, công trình tiến sĩ nhiều khả năng được gọi là thesis trong văn bản của trường đối tác, dù bộ phận hành chính tiếng Việt vẫn quen gọi nó là "luận án", và cách chắc chắn nhất là đối chiếu với handbook của chính chương trình. Đây không phải lỗi dịch, mà là hai quy ước cùng tồn tại song song trong cùng một chương trình.

Việt Nam gọi hai loại công trình này là gì theo quy chế Bộ Giáo dục và Đào tạo?

Trả lời thẳng: Việt Nam có tên gọi chính thức riêng, không mượn trực tiếp "thesis" hay "dissertation": công trình kết thúc chương trình thạc sĩ gọi là luận văn, công trình kết thúc chương trình tiến sĩ gọi là luận án, và hai tên gọi này được quy định trong văn bản của Bộ Giáo dục và Đào tạo chứ không chỉ là cách gọi quen miệng.

Bằng chứng: Học viên chương trình thạc sĩ định hướng nghiên cứu phải thực hiện một đề tài nghiên cứu, kết quả được thể hiện bằng luận văn (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021a). Luận án tiến sĩ là báo cáo khoa học tổng hợp kết quả học tập và nghiên cứu của nghiên cứu sinh, thể hiện khả năng độc lập nghiên cứu và sáng tạo tri thức mới (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021b). Điểm dễ bị bỏ qua là luận văn thạc sĩ định hướng nghiên cứu tại Việt Nam cũng phải có đóng góp về lý luận, học thuật hoặc phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo, thể hiện năng lực nghiên cứu của học viên (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021a), trong khi Grammarly (2023) mô tả thesis bậc thạc sĩ ở Mỹ không nhất thiết phải có nghiên cứu hay ý tưởng gốc, dù nhiều thesis vẫn có. Học viên chương trình thạc sĩ định hướng nghiên cứu phải thực hiện luận văn trong ít nhất 6 tháng, với khối lượng 12 đến 15 tín chỉ, còn thời gian đào tạo tiêu chuẩn trình độ tiến sĩ là 3 đến 4 năm, kéo dài tối đa không quá 6 năm (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021a, 2021b). Thông tư 53/2026/TT-BGDĐT có hiệu lực từ 30/06/2026 và thay thế hai thông tư này, áp dụng cho các khóa thông báo tuyển sinh từ 01/01/2027, nhưng vẫn giữ nguyên hai tên gọi "luận văn" và "luận án" (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2026).

Ví dụ: Một số bài viết tiếng Việt trên mạng dùng "khóa luận" cho bậc cử nhân, "luận văn" cho thạc sĩ và "luận án" cho tiến sĩ, tạo thành một chuỗi ba bậc gọn gàng. Cách xếp này khá phổ biến trong thực tế, nhưng hai thông tư của Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ điều chỉnh bậc thạc sĩ và tiến sĩ, không có điều khoản nào định nghĩa "khóa luận" cho bậc cử nhân, nên nếu cần trích dẫn quy định chính thức cho bậc cử nhân, hãy tra quy chế đào tạo riêng của trường bạn thay vì suy diễn từ hai thông tư trên.

Dissertation/thesis bậc thạc sĩ và bậc tiến sĩ khác nhau thế nào về yêu cầu nghiên cứu?

Trả lời thẳng: Khác biệt phổ biến là quy mô và mức độ nghiên cứu gốc, nhưng đây là thực hành thường gặp chứ không phải quy định cứng ở mọi nơi. Quy chế Việt Nam đáng chú ý vì nó đòi phần đóng góp mới ngay từ luận văn thạc sĩ định hướng nghiên cứu, thay vì chỉ đặt đòi hỏi đó cho bậc tiến sĩ.

Bằng chứng: Theo AJE (2025), thesis thường bao gồm tổng quan tài liệu, phân tích dữ liệu và nghiên cứu gốc, nhưng thường ngắn và ít toàn diện hơn dissertation, còn dissertation đòi hỏi nghiên cứu sâu rộng hơn và đóng góp gốc lớn hơn cho lĩnh vực. Ở phía quy định chính thức, Quality Assurance Agency for Higher Education (2021) nói rõ: "there is no standard governing the volume of research or length of doctoral output other than that it should be 'substantial'", tức không lượng hoá độ dài luận án tiến sĩ bằng một số từ cụ thể, chỉ đòi khối lượng nghiên cứu ở mức "đáng kể". Quality Assurance Agency for Higher Education (2020) cũng khẳng định mọi ứng viên tiến sĩ đều phải tạo ra đóng góp tri thức nguyên gốc thông qua một dự án nghiên cứu độc lập. Như đã nêu ở phần trên, luận văn thạc sĩ định hướng nghiên cứu tại Việt Nam cũng bắt buộc có đóng góp về lý luận, học thuật hoặc phát triển công nghệ (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021a), và yêu cầu này được ghi thành văn trong quy chế chứ không chỉ là thông lệ của từng trường.

Ví dụ: Đừng lấy nguyên khung "thạc sĩ chỉ cần tổng hợp, tiến sĩ mới cần nghiên cứu gốc" rồi áp thẳng vào một luận văn thạc sĩ định hướng nghiên cứu tại Việt Nam, vì hội đồng chấm luận văn theo quy chế trong nước vẫn hỏi bạn đã đóng góp gì cho lý luận hay học thuật, không chỉ hỏi bạn đã tổng hợp được gì.

Cấu trúc của một dissertation/thesis thường gồm những phần nào?

Trả lời thẳng: Cấu trúc thường gặp ở bài thực nghiệm gồm bảy phần, dù tên gọi và độ dài từng phần khác nhau theo ngành và theo trường, và không phải dissertation nào cũng đi theo đúng cấu trúc này. Một số trường còn cho phép một định dạng khác hẳn, gộp các chương lại thành các bài báo khoa học độc lập thay vì đi theo trình tự bảy phần này.

Bằng chứng: Theo Leeds Beckett University Library (n.d.), cấu trúc điển hình của một dissertation gồm phần giới thiệu, tổng quan tài liệu, phương pháp luận, kết quả hoặc phát hiện, thảo luận, kết luận, và danh mục tài liệu tham khảo, nhưng nguồn này cũng nói rõ không phải dissertation nào cũng theo đúng cấu trúc đó. Ở bậc nghiên cứu sinh, University of Manchester (n.d.) công nhận song song 2 định dạng cho luận án: định dạng "chuẩn" theo trình tự trên, và định dạng "bài báo" trong đó mỗi chương được viết theo khuôn một bài báo khoa học độc lập, và trường này nói rõ không định dạng nào được coi là tốt hơn định dạng kia. Riêng bản công bố đặc điểm học vị tiến sĩ của QAA đứng cạnh 12 tài liệu Advice and Guidance Themes, nhưng không thuộc phần bắt buộc của Quality Code Anh (Quality Assurance Agency for Higher Education, 2020).

Ví dụ: Nếu bạn theo định dạng "bài báo" ở Manchester, luận án của bạn sẽ trông rất khác một thesis truyền thống theo chương, nhưng vẫn phải đi qua đủ các mảnh ghép mà cấu trúc chuẩn yêu cầu, chỉ là được phân bổ vào từng bài báo thay vì từng chương riêng.

Làm sao biết trường mình đang học dùng quy ước nào?

Trả lời thẳng: Tra student handbook hoặc quy chế đào tạo chính thức của chương trình, không suy đoán từ cách gọi quen miệng trong lớp hay trên mạng xã hội, vì cách gọi không chính thức thường không khớp với quy ước mà hội đồng của bạn thực sự áp dụng khi chấm và bảo vệ công trình.

Bằng chứng: Cách hiểu không chính thức lan truyền khá rộng và đôi khi gây nhầm lẫn. Một số bài viết tiếng Việt dùng "thesis" để chỉ luận văn thạc sĩ như một cách nói quen miệng, dù đây không phải thuật ngữ chính thức trong quy chế đào tạo tiếng Việt, vốn dùng "luận văn" cho thạc sĩ và "luận án" cho tiến sĩ như Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021a, 2021b) quy định. Với chương trình liên kết quốc tế, quy ước áp dụng thường theo đối tác cấp bằng chứ không theo cách gọi tiếng Việt quen dùng, nhưng đây là một suy luận hợp lý từ cách các thông tư trong nước chỉ điều chỉnh chương trình do cơ sở đào tạo Việt Nam cấp bằng, chưa có nguồn xác nhận trực tiếp cách gọi tên tại từng chương trình liên kết cụ thể.

Ví dụ: Cách nhanh và đỡ tốn công nhất là mở đúng văn bản mà hội đồng chấm sẽ dùng để đối chiếu, chẳng hạn quy chế đào tạo sau đại học của trường hoặc handbook chương trình, rồi tìm từ khoá "thesis" hoặc "dissertation" xuất hiện ở mục nào. Nếu văn bản đó gọi công trình tiến sĩ là "thesis", đừng vội suy ra quy trình bảo vệ sẽ theo đúng khung Anh mà bài này mô tả, vì nhiều hệ thống khác cũng dùng tên "thesis" mà không áp dụng hình thức viva kiểu Anh. Hãy đọc tiếp mục mô tả kỳ thi hoặc bảo vệ trong cùng văn bản đó để biết chắc quy trình áp dụng cho chương trình của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Học thạc sĩ ở Anh thì viết dissertation hay thesis?
Theo quy ước phổ biến ở Anh, chương trình thạc sĩ dùng "dissertation", còn "thesis" dành cho bậc tiến sĩ. Một số trường như University of Nottingham cũng dùng "dissertation" cho thạc sĩ nghiên cứu, nên vẫn nên đối chiếu lại với handbook riêng của trường mình.

PhD ở Mỹ và PhD ở Anh có phải làm cùng một loại công trình không?
Về bản chất, cả hai đều đòi hỏi đóng góp tri thức nguyên gốc qua nghiên cứu độc lập, chỉ khác tên gọi: Mỹ gọi là "dissertation", Anh gọi là "thesis". Quy trình bảo vệ cũng có khác biệt, ví dụ ở Anh buổi bảo vệ là vấn đáp viva với hội đồng giám khảo, nên hãy đọc mục bảo vệ trong quy chế của chính chương trình mình.

Luận văn thạc sĩ Việt Nam có bắt buộc phải có nghiên cứu gốc không?
Theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo, luận văn của chương trình định hướng nghiên cứu phải có đóng góp về lý luận, học thuật hoặc phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo, không chỉ tổng hợp tài liệu có sẵn.

Nếu trường dùng cả hai từ thesis và dissertation thay thế nhau thì phải làm sao?
Tình huống này có thật, ví dụ University College London dùng "thesis" cho nhiều loại bằng cấp nghiên cứu khác nhau. Khi gặp trường hợp này, quy chế của chính trường đó là căn cứ cuối cùng, không phải quy ước chung của cả hệ thống giáo dục quốc gia.

Độ dài của luận án tiến sĩ có bị quy định cứng theo số từ không?
Không có tiêu chuẩn chung lượng hoá độ dài luận án tiến sĩ bằng số từ cụ thể ở Anh, chỉ yêu cầu khối lượng nghiên cứu ở mức "đáng kể". Độ dài thực tế do từng trường và từng ngành quy định riêng.

MAAS hỗ trợ được gì khi tôi chưa xác định rõ mình đang viết thesis hay luận văn?
MAAS cử một chuyên gia đúng chuyên ngành đối chiếu quy chế chương trình của bạn với bảng hệ thống ở trên, giúp bạn xác định đúng khung mình đang theo trước khi bắt tay viết, tránh áp nhầm cấu trúc hoặc yêu cầu của hệ này sang hệ khác. Toàn bộ phần nghiên cứu và viết vẫn do chính bạn thực hiện.

Nên làm gì tiếp theo

Trước khi viết bất kỳ phần nào, hãy mở đúng quy chế đào tạo hoặc student handbook của chương trình mình đang học, tìm xem văn bản đó gọi công trình tốt nghiệp là gì, rồi đối chiếu với bảng ở trên để biết mình đang theo hệ nào.

Muốn rà lại cấu trúc và yêu cầu trước khi bắt đầu viết, bạn có thể đặt buổi tư vấn miễn phí 15 phút với đội ngũ luận văn và luận án của MAAS để cùng làm rõ mục tiêu và định hình các bước triển khai kế tiếp.

Đọc tiếp

• Thesis tiến sĩ là gì, và khác dissertation ra sao
• Đề cương luận văn thạc sĩ gồm những phần nào?
• Luận văn thạc sĩ dài bao nhiêu trang là đủ?

References

• AJE. (2025). Thesis vs. dissertation: What's the difference? Retrieved September 23, 2026, from https://blog.aje.com/en/thesis-vs-dissertation
• Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2021a). Thông tư 23/2021/TT-BGDĐT ban hành Quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ thạc sĩ. Retrieved September 23, 2026, from https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Thong-tu-23-2021-TT-BGDDT-Quy-che-tuyen-sinh-va-dao-tao-trinh-do-thac-si-486650.aspx
• Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2021b). Thông tư 18/2021/TT-BGDĐT ban hành Quy chế tuyển sinh và đào tạo trình độ tiến sĩ. Retrieved September 23, 2026, from https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Thong-tu-18-2021-TT-BGDDT-Quy-che-tuyen-sinh-va-dao-tao-trinh-do-tien-si-480305.aspx
• Bộ Giáo dục và Đào tạo. (2026). Thông tư 53/2026/TT-BGDĐT ban hành Quy chế tuyển sinh và đào tạo sau đại học. Retrieved September 23, 2026, from https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/thong-tu-so-53-2026-tt-bgddt-470098.htm
• Grammarly. (2023). Dissertation vs. thesis: What's the difference? Retrieved September 23, 2026, from https://www.grammarly.com/blog/academic-writing/dissertation-thesis/
• Leeds Beckett University Library. (n.d.). Dissertations. Retrieved September 23, 2026, from https://libguides.leedsbeckett.ac.uk/skills-for-learning/dissertations-and-literature-reviews/dissertations
• Quality Assurance Agency for Higher Education. (2020). Characteristics statement: Doctoral degree (3rd ed.). Retrieved September 23, 2026, from https://www.qaa.ac.uk/docs/qaa/quality-code/doctoral-degree-characteristics-statement-2020.pdf
• Quality Assurance Agency for Higher Education. (2021). Advice on doctoral standards for research students and supervisors. Retrieved September 23, 2026, from https://www.qaa.ac.uk/docs/qaa/guidance/advice-on-doctoral-standards-for-research-students-and-supervisors.pdf
• University of Manchester. (n.d.). PGR handbook: Writing up and submitting your research. Retrieved September 23, 2026, from https://www.pgr-handbook.bmh.manchester.ac.uk/your-programme/writing-up-and-submitting/