Thu hẹp mối quan tâm rộng thành đề tài dissertation thế nào?

Trả lời thẳng: Một đề tài làm được thường không đến từ cảm hứng bất chợt mà được ghép từ ba nguồn quen thuộc, là những gì bạn đã đọc cho môn học, một khoảng trống bạn nhận ra trong tài liệu, và góp ý sớm của supervisor. Australian National University và University of Hull cùng coi phép thử quan trọng là đề tài có cho phép bạn phân tích một vấn đề, chứ không chỉ kể lại hay mô tả nó.

Nhiều sinh viên mặc định rằng đề tài dissertation phải đến như một khoảnh khắc loé sáng về sự độc đáo, trong khi hướng dẫn của các trường đại học nhìn nó thực tế hơn nhiều, như thứ được ghép có chủ đích từ vài nguồn đã biết. Cẩm nang dissertation của University of Suffolk (n.d.) liệt kê các điểm xuất phát, gồm mối quan tâm cá nhân hình thành qua các buổi giảng, những nghiên cứu đã công bố, mục "suggestions for further research" mà nhiều bài báo khoa học dùng để kết bài, dissertation của các khoá trước, và những cuộc trò chuyện với giảng viên cũng như bạn học. Cẩm nang này kèm một lời khuyên đáng tập từ sớm: "don't wait until you have a fully formed research question before discussing your ideas" (University of Suffolk, n.d.).

University of Hull (n.d.) thu hẹp danh sách đó về những gì thường tạo ra bài làm mạnh nhất. Đó là một đề tài bạn thật sự thấy thú vị thay vì đề tài trông dễ nhất, một góc nhìn riêng đến từ trải nghiệm cá nhân như kỳ thực tập hay quãng thời gian học ở nước ngoài, và một buổi giảng hay một diễn giả khách mời khiến bạn muốn tìm hiểu thêm. Với du học sinh Việt Nam, lợi thế về góc nhìn riêng này thường cụ thể hơn các bạn nghĩ, vì khả năng quan sát một vấn đề qua cả bối cảnh Việt Nam lẫn bối cảnh nơi mình đang học là góc so sánh mà không phải bạn học nào cũng có sẵn. University of Westminster (n.d.) bổ sung thêm hai cách làm lộ ra các ý tưởng ứng viên, là vẽ sơ đồ tư duy (mind-mapping) và theo dõi tin tức thời sự.

Bài này dựa trên hướng dẫn của University of Suffolk, University of Hull, University of Westminster và Heriot-Watt University ở Anh, cùng hướng dẫn của Australian National University ở Úc, vì cả năm nguồn đều dẫn về cùng một điểm. Một đề tài tốt thường nằm ở chỗ giao nhau của ba thứ: những gì bạn đã và đang đọc cho môn học, những gì supervisor biết là đang sôi động trong ngành, và một câu hỏi cứ trở đi trở lại trong suy nghĩ của bạn.

Trả lời thẳng: Một đề tài làm được phải qua ba phép thử, đúng chuẩn Creswell và Creswell (2018) đặt ra. Phạm vi nghĩa là đủ hẹp để xử lý bằng nguồn lực bạn có nhưng không hẹp tới mức thiếu tài liệu. Tính khả thi nghĩa là dữ liệu và tài liệu bạn thật sự tiếp cận được. Đóng góp nghĩa là trả lời một điều chưa ngã ngũ, không chỉ nhắc lại kết luận đã có sẵn.

Một đề tài có thể thú vị mà vẫn không làm nổi trong khuôn khổ một dissertation. University of Suffolk (n.d.) nêu thẳng thế đánh đổi về phạm vi, khi đề tài "broad or vague" sẽ khiến bạn bị "overwhelmed with information", còn đề tài quá hẹp lại có thể thiếu nguồn học thuật để chống đỡ lập luận, vì những chủ đề quá mới hay quá ngách có khi chưa có nền bằng chứng. Australian National University (n.d.-a) biến thế đánh đổi đó thành một định nghĩa dùng được về một research question vững. Câu hỏi đó cần "clearly defined in terms of what your study is about (scope) as well as not about", tức nói rõ nghiên cứu bàn về cái gì và không bàn về cái gì, cần "narrow and focused so that it can be addressed adequately with the time and resources available", và phải cho phép bạn "analyse something and not just describe something". Creswell và Creswell (2018) vạch cùng một đường ranh, khi cho rằng một vấn đề nghiên cứu được phải gọi tên được cả điều đã biết lẫn điều còn thật sự chưa rõ, nên một đề tài chỉ nhắc lại tri thức đã ngã ngũ vẫn trượt phép thử này dù được viết rất tốt. Cách viết tên đề tài sao cho phạm vi đó hiện rõ ngay trong câu chữ là một bước riêng, được hướng dẫn trong bài cách đặt tên đề tài nghiên cứu.

Tính khả thi là một phép thử tách biệt với phạm vi, và cũng thường là thứ đánh chìm đề tài. Heriot-Watt University (n.d.) nói thẳng điều cần kiểm đầu tiên, là "review the availability of material before deciding on a topic", vì một chủ đề nằm ngoài các mảng giảng dạy và nghiên cứu hiện tại của trường có thể không được thư viện của trường phủ tốt. University of Westminster (n.d.) kéo phép thử này sang cả nghiên cứu sơ cấp, và khuyên cân nhắc "travel, language skills, ethical considerations" trước khi coi đề tài là đã chốt. Điểm này đáng dừng lại lâu hơn nếu bạn đang du học, vì một đề tài cần thu thập dữ liệu ở Việt Nam trong khi bạn đang ở Anh hay Úc kéo theo chi phí đi lại, lệch múi giờ khi phỏng vấn, và cả khối lượng dịch thuật khi dữ liệu tiếng Việt phải được trình bày trong một dissertation viết bằng tiếng Anh. Nếu dự án có người tham gia, dữ liệu cá nhân hay nhóm dễ tổn thương, hãy tính sẵn thời gian cho quy trình phê duyệt đạo đức nghiên cứu (ethics approval) của trường ngay ở giai đoạn này, vì việc phê duyệt có thể kéo dài hơn chính giai đoạn chọn đề tài và một số thiết kế phải sửa lại mới qua được.

Đóng góp là phép thử cuối cùng, và cũng là phép thử dễ bị bỏ qua nhất. Australian National University (n.d.-b) đặt nó thành câu hỏi "what we will learn from it and why that is worth learning", và cho rằng các dự án mạnh nhất cho thấy được mình sẽ "make a significant contribution to disciplinary knowledge, policy and/or practice". Một đề tài có phạm vi chuẩn và khả thi nhưng chỉ trả lời một câu hỏi ngành đã ngã ngũ thì vẫn trượt phép thử này.

Trả lời thẳng: Việc thu hẹp thường đi qua ba tầng nối tiếp, từ một lĩnh vực nghiên cứu rộng, xuống một mảng chủ đề trong lĩnh vực đó, rồi mới tới đúng vấn đề dissertation sẽ giải quyết, theo trình tự của Australian National University. Đề tài còn rộng thì gắn nó với một ngành, quốc gia hay trường hợp cụ thể, còn đề tài đã quá hẹp thì nới ra bằng cách đặt lại trong tài liệu.

Thu hẹp là một quy trình nhiều bước chứ không phải một quyết định duy nhất. Australian National University (n.d.-a) mô tả ba tầng cụ thể hoá theo trình tự, bắt đầu từ lĩnh vực nghiên cứu rộng, thu về một mảng chủ đề bên trong lĩnh vực đó, rồi mới tới chủ đề cụ thể mà dissertation xử lý. Mỗi bước phải loại bớt phần mà bước trước còn để ngỏ. "Sức khoẻ tâm thần" là một lĩnh vực, "hỗ trợ sức khoẻ tâm thần trong giáo dục đại học" là một mảng chủ đề, còn "cách sinh viên năm cuối tại một trường đại học mô tả những rào cản khi dùng dịch vụ tư vấn tâm lý miễn phí của trường" là một chủ đề đủ hẹp để dựng được một research question.

University of Hull (n.d.) coi việc thu hẹp như một phép kiểm tra hướng đi, khuyên "don't make your topic too wide" nhưng cũng dừng lại trước khi đề tài thành "too narrow", tức hẹp tới mức bạn không còn phát triển được ý tưởng hay tìm đủ tài liệu. Với một đề tài đang quá rộng, University of Westminster (n.d.) gợi ý neo nó vào một thứ cụ thể, "perhaps focusing on a specific sector, country or case study". Với một đề tài đã bị cắt quá hẹp, trường này gợi ý làm theo chiều ngược lại, "broaden it by contextualising it within the literature", để đề tài nối lại được với những tranh luận mà các nhà nghiên cứu khác đang có. Bạn nên chuẩn bị tinh thần đi cả hai chiều ít nhất một lần trước khi phạm vi đứng vững.

Trả lời thẳng: Theo University of Hull, một lượt quét tài liệu sơ bộ là phép kiểm tra tính khả thi chứ không phải chương literature review thu nhỏ, và bỏ qua nó thì đề tài bị thu hẹp bằng phỏng đoán. Đọc các bài báo gần đây cho biết khoảng trống có thật hay không, đúng sự ăn khớp mà Ravitch và Riggan (2017) coi là cốt lõi của khung khái niệm. Lượt quét này có thể làm lại.

Lượt quét sơ bộ chạy song song với việc chọn đề tài, và thiếu nó thì sinh viên dễ rơi vào cảnh thu hẹp đề tài theo cảm tính. University of Hull (n.d.) nói điều này rất rõ, rằng cần "scope out the field before deciding your topic" để biết những gì đã được nghiên cứu và độ phủ của tài liệu mỏng đi ở đâu. University of Suffolk (n.d.) chỉ ra rằng đọc một nhóm bài báo khoa học gần đây trong mảng đó, phần lớn kết bằng một mục ngắn về hướng nghiên cứu tiếp theo, làm được hai việc cùng lúc. Nó cho bạn biết khoảng trống có thật sự tồn tại không, và nó ngăn bạn thu hẹp đề tài vào một câu hỏi mà ngành đã trả lời rồi. Ravitch và Riggan (2017) mô tả đúng sự ăn khớp này như phần cốt lõi của một conceptual framework, khi mối quan tâm cá nhân, tài liệu về chủ đề và các phương pháp bạn có trong tay đều phải cùng chỉ về một vấn đề. Kỹ thuật khảo sát, đánh giá và tổng hợp nguồn ở mức sâu hơn có riêng một hướng dẫn viết literature review.

Hãy coi lượt quét này là bước có thể đảo ngược. University of Suffolk (n.d.) nhấn mạnh rằng chọn đề tài là một "ongoing process", và việc "prepared to change the focus of your topic as you gather more information" là chuyện bình thường. Australian National University (n.d.-a) nói cùng một điều về câu hỏi nghiên cứu sẽ hình thành từ đề tài, rằng nó "can develop over time, become more focused or change emphasis based on further research", dù một lần đổi hướng muộn sẽ tốn thêm góp ý của supervisor và thời gian trong kế hoạch của bạn.

Trả lời thẳng: University of Hull, University of Westminster và University of Suffolk đều coi ý kiến của supervisor là một cửa phải đi qua trước khi chốt đề tài, chứ không phải phép lịch sự làm sau. Hãy mang ý tưởng, hoặc một danh sách ngắn, tới tutor thật sớm, vì họ đánh giá nhanh được đề tài có đúng cỡ hay không, đúng điểm kiểm tra sớm mà Ravitch và Riggan (2017) nêu.

Mọi nguồn trong bài này đều đặt góp ý của supervisor trước thời điểm chốt đề tài. University of Hull (n.d.) khuyên mang một ý tưởng, hay một danh sách ngắn vài ý tưởng, tới thẳng tutor của mình, vì họ có thể đánh giá nhanh một đề tài có vừa cỡ một dissertation hay không. University of Westminster (n.d.) coi cuộc trao đổi này là một phép kiểm tra tính khả thi đúng nghĩa, và khuyên nêu đề tài với supervisor từ sớm "to ensure that your project is achievable". University of Suffolk (n.d.) nhắc lại cùng lời khuyên, rằng đừng đợi tới khi có một research question hoàn chỉnh mới mang ý tưởng ra trao đổi. Nếu bạn ngại rằng mang một ý tưởng còn dang dở tới gặp giảng viên là thiếu chu đáo, một tâm lý khá quen thuộc với sinh viên Việt Nam mới sang, thì chính các hướng dẫn trên cho thấy điều ngược lại, vì trường ở Anh và Úc chờ bạn tới sớm với ý tưởng còn thô.

Trình tự này quan trọng vì phản biện của supervisor rẻ nhất khi bạn chưa đọc sâu theo một hướng sai. Ravitch và Riggan (2017) nói cùng một điều ở phạm vi rộng hơn về conceptual framework, rằng các sợi cá nhân, sợi chủ đề và sợi phương pháp biện minh cho một dự án cần được đối chiếu với nhau từ sớm, chứ không phải khâu lại sau khi đã đọc xong.

Trả lời thẳng: Năm lỗi đánh chìm đề tài trước khi tới bước research question, rút từ hướng dẫn của Australian National University, University of Suffolk, University of Hull, Heriot-Watt University và University of Westminster, là quá rộng, quá hẹp, không có dữ liệu hay tài liệu để dùng, thuần mô tả, và không có đóng góp vì chỉ nhắc lại một kết luận đã ngã ngũ.

1. Quá rộng để trả lời. Australian National University (n.d.-a) và University of Suffolk (n.d.) cùng cho thấy một đề tài chưa được thu hẹp qua khỏi tầng lĩnh vực hay mảng chủ đề thì không thể sinh ra một câu hỏi xử lý được bằng thời gian và nguồn lực bạn có.
2. Quá hẹp để nuôi lập luận. Theo University of Hull (n.d.) và University of Suffolk (n.d.), một đề tài bị cắt quá mảnh khiến bạn không mở rộng được phần thảo luận và không tìm đủ tài liệu chống đỡ.
3. Không có dữ liệu hay tài liệu để dùng. Heriot-Watt University (n.d.) và University of Westminster (n.d.) lưu ý rằng một chủ đề nằm ngoài các mảng giảng dạy và nghiên cứu hiện tại của trường, hoặc cần dữ liệu bạn không tiếp cận được trong thời gian cho phép, thường chỉ lộ vấn đề sau khi bạn đã cam kết.
4. Thuần mô tả, không có câu hỏi để trả lời. Australian National University (n.d.-a) coi một đề tài chỉ đòi mô tả một thứ gì đó, hoặc trả lời được bằng một chữ có, một chữ không hay một con số thống kê, là đề tài chưa được chuyển thành một bài toán phân tích.
5. Không có đóng góp. Một đề tài khả thi và có phạm vi chuẩn nhưng chỉ phát biểu lại một kết luận đã ngã ngũ sẽ trượt phép thử "worth learning" của Australian National University (n.d.-b).

Trả lời thẳng: Đề tài cần được chuyển thành một hoặc vài research question, kèm aim và objectives nếu chương trình yêu cầu, rồi thành proposal khi câu hỏi đã chốt. Theo University of Hull, bước câu hỏi nằm giữa đề tài và giả thuyết, còn Creswell và Creswell (2018) mô tả cùng bước đó là thu hẹp một vấn đề cho tới khi nó trả lời được.

Khi đề tài đã giữ được hình dạng trước các phép thử trên, việc tiếp theo là chuyển nó thành một hoặc vài research question và, nếu chương trình yêu cầu, thành aim cùng các objectives. University of Hull (n.d.) xếp đây là một bước riêng trong trình tự đi từ đề tài, tới câu hỏi, tới giả thuyết, còn Creswell và Creswell (2018) gọi đó là thu hẹp một vấn đề nghiên cứu thành một câu hỏi cụ thể, trả lời được. Hướng dẫn viết research questions và objectives bàn kỹ bước chuyển này, còn hướng dẫn viết dissertation proposal bàn về văn bản bạn nộp khi câu hỏi đã chốt. Nếu lộ trình từ đề tài tới ngày nộp vẫn còn mơ hồ, hướng dẫn lập timeline cho dissertation sắp xếp các chặng ở giữa, và khi bắt đầu hình dung dung lượng từng chương, bạn có thể tham khảo phân bổ số từ theo từng chương của dissertation.