Khi luật cho phép mà đạo đức phản đối, COMM1100 chờ bạn nêu được cả ba góc nhìn kinh tế, pháp lý và trách nhiệm doanh nghiệp rồi đưa ra một quyết định nói rõ mình đánh đổi cái gì, chứ không chờ bạn chọn phe. Chẳng hạn, một nhà cung cấp chào mức giá không ai theo kịp, hợp đồng hợp pháp, biên lợi nhuận rất tốt, nhưng điều kiện làm việc trong nhà máy của họ sẽ khiến bạn khó xử nếu báo chí mô tả chính xác. Ba trục của môn trả lời quyết định đó theo ba cách khác nhau, và giữ được cả ba cùng lúc chính là mục đích của COMM1100.
Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu COMM1100 chấm gì, viết được xung đột thật giữa ba trục, phân tích các bên liên quan mà không liệt kê, và dùng mô hình kinh tế đúng cách.
Lưu ý về mã môn: bài này viết về môn của UNSW Sydney. Mã COMM 1100 ở một số trường Bắc Mỹ là môn nhập môn truyền thông, không liên quan tới môn này.
Tác giả: Ban Biên tập MAAS
Cập nhật lần cuối: 24/08/2026
Chuyên mục: business-management
Môn này nằm ở đâu, và nó ghép những gì lại với nhau?
Trả lời trực tiếp: COMM1100 Business Decision Making là môn 6 units of credit (tín chỉ) của UNSW Sydney, thuộc UNSW Business School, và là môn mở đầu của Integrated First Year, tức năm nhất tích hợp của chương trình Bachelor of Commerce. Môn xoay quanh sự tương tác giữa nguyên lý kinh tế, nguyên lý pháp lý và trách nhiệm doanh nghiệp trong cùng một quyết định kinh doanh.
Bằng chứng: Trang handbook của UNSW ghi môn ở mức 6 units of credit, mô tả đây là môn đầu tiên trong Integrated First Year của Bachelor of Commerce, và công bố 5 chuẩn đầu ra (course learning outcomes, CLO). CLO3 ghi "Explain the interplay of economic, legal, and corporate responsibility principles in business decisions". CLO5 ghi "Identify appropriate economic models and analyse how they are used in business decisions". Các đầu mục đánh giá và trọng số không nằm trên trang đó mà nằm trong course outline phát hành cho term của bạn, nên hãy xác nhận phần đó ở outline.
Gom lại, hồ sơ công bố của môn gồm mã COMM1100, 6 units of credit, UNSW Sydney, UNSW Business School, vị trí môn mở đầu Integrated First Year của Bachelor of Commerce, 3 trục kiến thức, 5 chuẩn đầu ra, và cơ sở giảng dạy ghi là Sydney.
Trong CLO3, chữ gánh nặng nhất là interplay, tức sự tương tác qua lại, và chữ này không đồng nghĩa với chữ and. Một môn muốn ba phần tách rời sẽ nói thẳng như vậy, và đề bài khi đó sẽ chia được thành ba phần, mỗi phần đáng khoảng một phần ba số điểm. Tương tác qua lại nghĩa là thứ được chấm chính là những gì xảy ra ở giữa ba trục.
Vì sao trả lời từ một ngành thì thấy đủ mà điểm lại thấp?
Trả lời trực tiếp: Vì mỗi trục trong ba trục tự nó đã tạo ra một câu trả lời mạch lạc, nên một bài thiếu không hề có cảm giác thiếu trong lúc bạn đang viết. Bài thuần kinh tế đọc lên rất dứt khoát, bài thuần pháp lý đọc lên rất chặt chẽ, còn bài thuần đạo đức đọc lên rất có nguyên tắc. Cả ba đều có thể chỉ lấy được một nửa số điểm.
Sinh viên bước vào môn với một thiên hướng có sẵn, thường hình thành từ trước khi vào đại học. Có người thấy lập luận kinh tế là tự nhiên, rồi coi luật chỉ là đường biên và coi trách nhiệm doanh nghiệp là chuyện cảm tính. Có người thấy lập luận đạo đức là tự nhiên, rồi coi phần kinh tế như điều tình huống đã chốt sẵn. Không thiên hướng nào ngớ ngẩn cả, nhưng cả hai đều cho ra những bài có một lỗ hổng rất dễ thấy. Carroll (1991) hữu ích ngay từ bước này, vì 4 tầng trách nhiệm trong mô hình của ông cho thấy 2 trong 3 trục của môn thậm chí không phải cùng một loại khẳng định.
| Nếu thiên hướng của bạn là | Trục bạn sẽ viết quá tay | Câu hỏi bạn sẽ bỏ sót |
|---|---|---|
| Kinh tế | hiệu quả, động cơ, giá và chi phí | hành động hiệu quả đó có hợp pháp không, và ai đang gánh phần chi phí không hiện lên trong giá |
| Pháp lý | tuân thủ, nghĩa vụ, trách nhiệm pháp lý | hợp pháp có đồng nghĩa với bảo vệ được không, và phần kinh tế thật ra đang thưởng cho điều gì |
| Trách nhiệm doanh nghiệp | các bên liên quan, giá trị, uy tín | quyết định này tốn bao nhiêu, và nghĩa vụ ở đây là nghĩa vụ pháp lý hay tự nguyện |
Cách chữa nằm ở quy trình chứ không nằm ở mẹo khéo. Trước khi viết, hãy đặt 3 đề mục ra giấy nháp và buộc mình viết một câu dưới mỗi đề mục, kể cả trục bạn thấy xa lạ nhất. Nếu một trục thật sự không có gì để nói về tình huống này, bản thân điều đó cũng là một phát hiện đáng viết thành một câu, và nó vẫn mạnh hơn im lặng.
Một xung đột thật thì trông ra sao trên giấy?
Trả lời trực tiếp: Một xung đột thật trên giấy gồm một câu gọi tên điều mà mỗi trục khuyến nghị, một câu giải thích vì sao các khuyến nghị đó khác nhau, rồi một quyết định thừa nhận rõ nó đang đánh đổi cái gì. Một khuyến nghị không kèm cái giá phải trả là dấu hiệu chắc chắn nhất cho thấy người viết chưa bao giờ tìm ra chỗ xung đột.
Bằng chứng: Carroll (1991) là khung hữu dụng trực tiếp nhất ở đây, vì ông tách trách nhiệm của doanh nghiệp thành các tầng kinh tế, pháp lý, đạo đức và thiện nguyện, rồi lập luận rằng tầng đạo đức phủ đúng phần mà luật chưa đòi hỏi. Sự phân tách đó cho bạn ngôn ngữ để giải thích vì sao một hành động có thể hợp pháp mà vẫn hỏng. Friedman (1970) đưa ra lập trường đối lập ở dạng mạnh nhất, cho rằng trách nhiệm của người quản lý hướng về chủ sở hữu, và việc đem tiền của chủ sở hữu chi cho các mục tiêu xã hội là quyết định người quản lý không được uỷ quyền để làm. Friedman (1970) viết: "In each of these cases, the corporate executive would be spending someone else's money for a general social interest" (Friedman, 1970), tức trong mỗi trường hợp như vậy, người điều hành doanh nghiệp đang tiêu tiền của người khác cho một lợi ích xã hội chung.
Ví dụ: Với tình huống nhà cung cấp ở đầu bài, một bài ở mức trung bình nói rằng thoả thuận này hợp pháp nhưng công ty nên cân nhắc trách nhiệm xã hội của mình. Một bài mạnh hơn nói rằng hợp đồng hợp pháp vì nghĩa vụ thuộc về nhà cung cấp theo pháp luật nơi họ hoạt động, rằng lợi thế chi phí là có thật và định lượng được, rằng tầng đạo đức của Carroll chính là khoảng trống nơi luật im lặng, và rằng chọn nhà cung cấp rẻ hơn nghĩa là chấp nhận một rủi ro uy tín mà mức giá kia không phản ánh. Bài thứ hai đã gọi tên phần đánh đổi, nên sau đó chọn hướng nào cũng được. Carroll (1991) đăng trên Business Horizons, tập 34, số 4, còn Friedman (1970) đăng trên The New York Times Magazine ngày 13 tháng 9 năm 1970.
Bài mạnh hơn không phải bài có đạo đức hơn, mà là bài trình ra được cách suy nghĩ. Một sinh viên chọn nhà cung cấp rẻ hơn, nói thẳng rủi ro, rồi đề xuất một điều kiện kiểm toán thường sẽ được điểm cao hơn một sinh viên chọn nhà cung cấp đắt hơn rồi gọi đó là điều đúng đắn.
Phân tích bên liên quan làm sao để không thành liệt kê?
Trả lời trực tiếp: Bạn tránh liệt kê bằng cách xếp thứ tự thay vì kể tên. Một danh sách các bên liên quan (stakeholders) mới là bước chuẩn bị, chưa phải phân tích. Phân tích bắt đầu khi bạn nói nhóm nào có yêu sách mạnh nhất, bạn dựa trên căn cứ nào để đánh giá như vậy, và chuyện gì xảy đến với những nhóm mà bạn đặt xuống dưới.
Còn một trục thứ tư mà thói quen viết bài hay bỏ sót, đó là CLO2, yêu cầu sinh viên áp dụng chiến lược tìm kiếm phù hợp để nghiên cứu và tóm lược thông tin liên quan, đáng tin cậy từ nhiều nguồn thích hợp. Nguồn bằng chứng của bạn đến từ đâu cũng là thứ được chấm, nên hãy gọi tên nguồn và nói vì sao mỗi nguồn là thích hợp.
Bằng chứng: Donaldson và Preston (1995) tách ra 3 lý do khác nhau để coi trọng các bên liên quan, gồm tính mô tả chính xác, tính hữu dụng công cụ và tính chính đáng chuẩn tắc, và luận điểm của hai tác giả là ba lý do này không thay thế được cho nhau. Lập luận rằng tham vấn cộng đồng thì có lợi nhuận là một lập luận khác hẳn lập luận rằng doanh nghiệp nợ cộng đồng sự tham vấn đó, và trộn hai lập luận lại sẽ cho ra một bài nghe rất đầy đủ mà chẳng cam kết điều gì. Trước đó, Freeman (1984) đã đặt nền cho quan điểm rằng chiến lược của doanh nghiệp phải tính tới các nhóm chịu tác động của nó, chứ không chỉ tính tới cổ đông.
Trên thực tế, điều này nghĩa là một đoạn phân tích bên liên quan phải trả lời được một câu hỏi khó chịu, là bạn sẽ nói gì với nhóm chịu thiệt. Một phân tích không có nhóm nào chịu thiệt thường đang mô tả một quyết định mà chẳng ai cần phải đưa ra. Donaldson và Preston (1995) công bố cách phân biệt 3 chiều này trên Academy of Management Review, tập 20, số 1, còn Freeman (1984) trình bày quan điểm nền tảng trong một cuốn sách do Pitman xuất bản.
Mô hình kinh tế đóng góp gì mà trực giác không có?
Trả lời trực tiếp: Mô hình kinh tế làm cho cơ chế hiện ra rõ ràng, và nhờ vậy người đọc kiểm tra được. CLO5 yêu cầu bạn nhận diện mô hình kinh tế phù hợp và phân tích cách chúng được dùng trong quyết định kinh doanh, nên kỹ năng được chấm là chọn và áp dụng một mô hình, chứ không phải nhớ rằng các mô hình tồn tại.
Chữ appropriate, tức phù hợp, mới là chữ then chốt. Điểm đến từ việc chọn đúng mô hình hợp với tình huống, nói rõ vì sao, rồi áp nó vào chính các dữ kiện trong đề. Một mô hình được tái hiện chính xác mà không gắn vào đâu cả thì bị chấm như phần học thuộc. Một mô hình được chọn có chủ đích, áp vào những con số đề cho, rồi được giới hạn lại ở chỗ giả định của nó không đứng vững, mới được chấm như phần phân tích.
Phần giới hạn lại chứa phần lớn chiều sâu của bài, và nó chỉ tốn một câu. Mọi mô hình trong môn này đều dựa trên những giả định mà tình huống sẽ vi phạm ở đâu đó, dù là thông tin hoàn hảo, nguồn lực dịch chuyển tự do hay gia nhập thị trường không tốn chi phí. Nói rõ giả định nào không đúng trong tình huống này, và nó làm kết luận của bạn lệch theo hướng nào, là câu có giá trị cao nhất bạn có thể thêm vào một bài nặng phần kinh tế. Một câu, chừng 25 chữ, là đủ.
Bạn học ở hệ giáo dục khác thì vướng nhất ở đâu?
Trả lời trực tiếp: Chỗ vướng nhất là bị yêu cầu phản bác một nguồn. Nhiều hệ giáo dục phổ thông thưởng cho việc tái hiện chính xác lập trường của một tác giả có thẩm quyền, còn môn này yêu cầu bạn đặt hai tác giả đối lập nhau rồi tự chọn giữa họ, và điều đó có thể khiến bạn thấy mình đang vượt quyền chứ không thấy đó là việc được kỳ vọng.
Quyền phản bác đã nằm sẵn trong thiết kế của môn. Carroll (1991) và Friedman (1970) bất đồng thật sự, và một môn giao cả hai không hề yêu cầu bạn hoà giải họ thành một điểm giữa nhạt nhoà. Môn đang yêu cầu bạn nói phân tích nào hợp với tình huống trước mặt, và vì sao phân tích còn lại thì không.
Còn một cái bẫy từ vựng đáng gọi tên. Bốn chữ tiếng Anh responsibility, obligation, liability và duty gần như đồng nghĩa trong tiếng Anh đời thường, nhưng trong môn này thì không. Liability là trách nhiệm pháp lý, thuộc về luật và cưỡng chế được. Obligation là nghĩa vụ, có thể do luật hoặc do hợp đồng đặt ra. Còn responsibility trong trục corporate responsibility thường chỉ đúng phần không cưỡng chế được. Dùng lẫn các chữ này làm một lập luận cẩn thận đọc lên thành mơ hồ, và khiến bạn mất những điểm chẳng liên quan gì tới trình độ tiếng Anh.
Hãy giữ một bảng thuật ngữ 4 mục và soi lại trước khi nộp. Việc này chỉ tốn 2 phút và chữa được một lớp lỗi lặp lại suốt cả Integrated First Year, kể cả ở COMM1140, COMM1170 và COMM1190.
Ở một môn dựng trên xung đột thì nên mang gì đi hỏi?
Không ai cung cấp thay bạn được óc phán đoán mà môn này đang kiểm, nên một buổi làm việc kết thúc bằng một đáp án cho sẵn là một buổi bỏ phí. Với một môn dựng trên xung đột, phần việc hữu ích là chẩn đoán, tức đọc bản nháp của bạn để tìm ra trục nào trong 3 trục đang bị bỏ mỏng, rồi hỏi tới cùng xem khuyến nghị của bạn có thật sự gọi tên thứ nó đang đánh đổi hay không. Trong 3 trục, một trục bị bỏ mỏng thường làm mất nhiều điểm hơn 10 lỗi câu chữ nhỏ.
Nếu bạn đi theo hướng hỗ trợ làm assignment và essay, tài liệu có ích nhất để mang theo là một bài đã có điểm kèm chính tình huống mà bài đó trả lời. Ở môn này, phần điểm bị mất thường hiện ra dưới dạng cả một trục vắng mặt chứ không phải vài lỗi nhỏ rải rác, và người đọc có kinh nghiệm sẽ chẩn đoán ra khá nhanh.
Câu hỏi thường gặp
COMM1100 nằm ở đâu trong chương trình?
Đây là môn mở đầu của Integrated First Year trong Bachelor of Commerce tại UNSW, ở mức 6 units of credit. Hãy xác nhận cấu trúc hiện hành trong handbook của đúng năm bạn nhập học.
Có cần học kinh tế hay luật từ phổ thông không?
Không cần. Môn được thiết kế như phần nhập môn cho cả 3 trục. Sinh viên đã có nền ở một trục đôi khi thấy chính cái nền đó thành bất lợi, nếu nó khiến họ lơ là 2 trục còn lại.
Đây là môn kinh tế hay môn đạo đức?
Không phải riêng môn nào trong hai. CLO3 xoay quanh sự tương tác giữa các nguyên lý kinh tế, pháp lý và trách nhiệm doanh nghiệp, nên một bài chỉ gói trong một trục là đang trả lời một câu hỏi hẹp hơn câu được hỏi.
Làm sao biết nên dùng mô hình kinh tế nào?
Hãy xuất phát từ quyết định chứ đừng xuất phát từ mô hình. Xác định xem tình huống thật ra đang yêu cầu bạn so sánh cái gì, rồi chọn mô hình biểu diễn đúng phép so sánh đó, và nói rõ bạn đang dựa vào giả định nào.
Môn có muốn một lập trường đạo đức cụ thể nào không?
Không. Môn chấm chất lượng lập luận và chấm xem bạn đã đụng tới những trục đi ngược kết luận của mình hay chưa. Cả Carroll lẫn Friedman đều là lập trường bảo vệ được, miễn là bạn lập luận dựa trên dữ kiện của tình huống.
Đọc thêm
- COMM1170: nguồn lực tổ chức
- COMM1190: dữ liệu, insight và quyết định
- Hỗ trợ làm assignment và essay cùng cố vấn MAAS
Hỏi cố vấn MAAS về môn của bạn
References
Carroll, A. B. (1991). The pyramid of corporate social responsibility: Toward the moral management of organizational stakeholders. Business Horizons, 34(4), 39–48. https://doi.org/10.1016/0007-6813(91)90005-G
Donaldson, T., & Preston, L. E. (1995). The stakeholder theory of the corporation: Concepts, evidence, and implications. Academy of Management Review, 20(1), 65–91. https://doi.org/10.5465/amr.1995.9503271992
Freeman, R. E. (1984). Strategic management: A stakeholder approach. Pitman.
Friedman, M. (1970). The social responsibility of business is to increase its profits. The New York Times Magazine (September 13), 32–33, 122–126.