Ôn thi học sinh giỏi thế nào để học sâu một môn?

Trả lời thẳng: Theo Quy chế ban hành kèm Thông tư 17/2023/TT-BGDĐT, kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia dành cho học sinh THPT, gồm Toán, Vật lí, Hoá học, Sinh học, Tin học, Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí và bốn ngoại ngữ. Mỗi buổi thi kéo dài 180 phút, Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí thi một buổi, các môn còn lại thi hai buổi.

Bộ Giáo dục và Đào tạo (2023) ký Thông tư 17/2023/TT-BGDĐT ngày 10/10/2023, có hiệu lực từ ngày 25/11/2023, thay cho Thông tư 56/2011/TT-BGDĐT và các thông tư sửa đổi đi kèm. Điều 5 của quy chế cho biết bốn ngoại ngữ là Tiếng Anh, Tiếng Nga, Tiếng Pháp và Tiếng Trung Quốc, có thêm phần thi nói với 05 phút chuẩn bị và 05 phút ghi âm, còn môn Tin học thi lập trình trên máy tính. Điều 4 quy định mỗi thí sinh chỉ được dự một môn thi trong một năm học, và Điều 12 cho mỗi đơn vị dự thi đăng ký tối đa 10 thí sinh cho đội tuyển một môn, riêng Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh được tối đa 20. Vì chỉ được chọn một môn mỗi năm, câu hỏi thật sự không phải là ôn nhiều môn thế nào, mà là học sâu một môn tới đâu.

Bảng tổng hợp từ Điều 5 và Điều 15 của Quy chế ban hành kèm Thông tư 17/2023/TT-BGDĐT (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2023).

Trả lời thẳng: Không trực tiếp. Quy chế ban hành kèm Thông tư 17/2023/TT-BGDĐT áp dụng cho học sinh THPT ở kỳ thi cấp quốc gia. Kỳ thi học sinh giỏi lớp 9, lớp 8 hay cấp trường do sở, phòng giáo dục hoặc chính nhà trường tổ chức theo văn bản hướng dẫn riêng, nên môn thi, thời gian và cấu trúc đề có thể khác giữa các tỉnh.

Theo Điều 3 của quy chế, mỗi sở Giáo dục và Đào tạo là một đơn vị dự thi ở kỳ thi quốc gia, nên đội tuyển thường được chọn qua các vòng ở tỉnh trước đó (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2023). Những từ khoá người ta hay tìm cùng "đề thi học sinh giỏi", như đề Toán 9 của Thành phố Hồ Chí Minh hay đề Toán 9 cấp trường, gợi ý rằng nhu cầu lớn nhất nằm ở các vòng địa phương này. Với các vòng đó, việc đầu tiên là tìm công văn hướng dẫn kỳ thi năm học hiện hành trên trang của sở hoặc phòng giáo dục nơi bạn học, đọc phần môn thi, thời gian làm bài và phạm vi kiến thức, rồi mới chọn đề cũ để luyện. Đề của tỉnh khác vẫn dùng được để tập, nhưng không nên coi cấu trúc của nó là cấu trúc đề mình sẽ gặp.

Trả lời thẳng: Học sâu là dồn thời gian vào đúng phần mình còn làm sai, có mục tiêu rõ cho từng buổi và có phản hồi ngay sau khi làm. Học nhiều giờ mà chỉ làm lại dạng bài đã thạo, hoặc đọc lời giải cho quen mắt, thường không nâng được trình độ lên mức mà đề thi học sinh giỏi đòi hỏi.

Ericsson, Krampe và Tesch-Römer (1993), trong bài đăng trên Psychological Review, phân biệt luyện tập có chủ đích với chơi và với làm việc. Nhóm tác giả viết rằng "deliberate practice includes activities that have been specially designed to improve the current level of performance" (Ericsson et al., 1993, tr. 368), nghĩa là luyện tập có chủ đích gồm những hoạt động được thiết kế riêng để nâng trình độ hiện tại. Cùng bài cũng lưu ý loại luyện tập này tốn sức, không tự thân thú vị, và chỉ duy trì được trong một khoảng thời gian giới hạn mỗi ngày nếu muốn tránh kiệt sức. Với người ôn học sinh giỏi, điều đó có nghĩa là hai giờ làm những bài vượt sức mình một chút, có người hoặc có đáp án để đối chiếu ngay, đáng giá hơn năm giờ ngồi làm lại các bài quen. MAAS khuyên bạn xem đây là một nguyên tắc tổ chức buổi học chứ không phải lời hứa về giải thưởng.

Trả lời thẳng: Dùng đề cũ để tự kiểm tra trong đúng thời gian thi, chấm lại theo hướng dẫn chấm nếu có, rồi chép mọi lỗi vào một sổ lỗi riêng. Đề chính thức kỳ thi quốc gia và đáp án được công bố trên cổng thông tin của Bộ sau khi có kết quả, nên đó là nguồn đề đáng tin nhất để luyện.

Khoản 6 Điều 15 của quy chế ghi rằng đề thi chính thức của kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia và đáp án kèm theo được công bố trên Cổng thông tin điện tử của Bộ sau khi công bố kết quả thi (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2023). Dunlosky và cộng sự (2013), khi tổng quan mười kỹ thuật học trên tạp chí Psychological Science in the Public Interest, xếp tự kiểm tra và ôn giãn cách vào nhóm có mức hữu ích cao, còn đọc lại và tô đậm được xếp vào nhóm hữu ích thấp. Agarwal, Nunes và Blunt (2021) tổng quan riêng các nghiên cứu làm trong trường học và lớp học thật, và thấy tự kiểm tra nhìn chung vẫn cải thiện kết quả học tập ở môi trường đó. Vì thế một bộ đề có sẵn lời giải chỉ có ích khi bạn che lời giải lại, làm trong 180 phút, rồi mới mở ra so sánh. Mỗi lỗi trong sổ cần ghi rõ dạng bài, nguyên nhân sai, và ngày làm lại.

Trả lời thẳng: Với Toán và các môn tự nhiên, phần học sâu nằm ở việc tự chứng minh lại, giải một bài bằng nhiều cách và trộn các chuyên đề khi luyện. Với Ngữ văn, phần học sâu nằm ở việc viết trọn bài trong giới hạn thời gian, nhận phản hồi về lập luận, rồi viết lại, vì đề chỉ có một buổi 180 phút và không có câu tự chọn.

Điều 15 của quy chế ghi mỗi môn có một đề chính thức và một đề dự bị tương đương, "không có dạng đề tự chọn" (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2023). Với người ôn Ngữ văn, điều này có nghĩa là không thể chỉ chuẩn bị kỹ vài tác phẩm hay một dạng đề quen tay, mà phải luyện được cách đọc một văn bản có thể chưa từng học và lập luận về nó ngay trong phòng thi. Với Toán, Vật lí hay Hoá học, đề hai buổi đòi hỏi bạn giữ độ chính xác qua hai buổi thi, mỗi buổi 180 phút, nên ngoài làm đúng còn cần luyện tốc độ trình bày. Ngoại ngữ có thêm phần nói, nên luyện ghi âm câu trả lời trong 05 phút rồi tự nghe lại là cách tập sát với hình thức thi nhất.

Bảng do MAAS tự đặt để minh hoạ, dựa trên quy chế thi (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2023) và Ericsson và cộng sự (1993).

Trả lời thẳng: Một lộ trình nhiều tháng có thể chia thành bốn chặng: đọc quy chế và phạm vi, học lại nền tảng theo chuyên đề, luyện có chủ đích vào điểm yếu, rồi làm đề trọn thời gian. Đây là ví dụ do MAAS tự đặt, không phải quy định của Bộ hay của sở nào.

Nội dung đề thi quốc gia, theo khoản 2 Điều 5 của quy chế, nằm trong Chương trình giáo dục phổ thông và nội dung dạy học các môn chuyên cấp THPT (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2023). Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành ban hành kèm Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2018), nên chặng đầu tiên là đối chiếu phạm vi đó với những gì bạn đã học trên lớp để biết còn thiếu chuyên đề nào. Phần chia lịch theo tuần, nhất là khi vừa ôn đội tuyển vừa học các môn khác, được bàn kỹ ở bài quản lý thời gian cho sinh viên. Ở chặng cuối, hãy làm đề đúng 180 phút vào cùng khung giờ với buổi thi thật để quen nhịp làm bài.

Trả lời thẳng: Bạn nên tìm thêm người hướng dẫn khi sổ lỗi cho thấy cùng một dạng bài sai lặp lại qua nhiều đề, khi không tự chấm được bài viết của mình, hoặc khi phần học vượt quá những gì giáo viên trên lớp kịp giải thích. Phản hồi nhanh là phần khó tự tạo ra nhất trong luyện tập có chủ đích.

Ericsson và cộng sự (1993) nhấn mạnh rằng luyện tập có chủ đích cần người hướng dẫn, tài liệu và điều kiện luyện tập, tức là một ràng buộc về nguồn lực chứ không chỉ về ý chí. Đội tuyển ở trường thường có giáo viên phụ trách, nhưng thời gian của giáo viên được chia cho nhiều học sinh. Vì vậy, người phù hợp nhất để chữa bài luyện của bạn thường là giáo viên đội tuyển hoặc một giáo viên chuyên cùng môn. Dịch vụ gia sư 1:1 theo môn học của MAAS hiện chỉ dành cho sinh viên đại học và thạc sĩ học môn dạy bằng tiếng Anh, nên đây là lựa chọn cho giai đoạn sau, khi bạn đã lên đại học.