Nghị luận văn học là gì, viết ba phần và đưa dẫn chứng thế nào?

Trả lời thẳng: Nghị luận văn học là bài văn trình bày ý kiến của người viết về một tác phẩm hoặc một phần của tác phẩm, và dùng lí lẽ cùng bằng chứng từ văn bản để bảo vệ ý kiến đó. Chương trình Ngữ văn 2018 xếp dạng này vào nhóm nghị luận văn học, với yêu cầu phân tích, đánh giá tác phẩm chứ không chỉ kể lại nội dung.

Điều khác biệt so với kể tóm tắt nằm ở chỗ bài nghị luận có một nhận định để chứng minh. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018, tr. 58) mô tả yêu cầu viết ở lớp 9 là "Viết được một văn bản nghị luận phân tích một tác phẩm văn học: phân tích nội dung chủ đề, những nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật của tác phẩm và hiệu quả thẩm mĩ của nó". Hai vế trong câu này cho thấy bài không dừng ở việc nói tác phẩm viết về điều gì, mà còn phải chỉ ra tác giả dùng hình thức nghệ thuật nào và hình thức ấy tạo hiệu quả ra sao với người đọc.

Một cách tự kiểm đơn giản là hỏi sau mỗi đoạn: đoạn này đang chứng minh nhận định nào của mình? Nếu câu trả lời là "chỉ đang kể lại cốt truyện", đoạn đó mới ở mức tóm tắt. Muốn hiểu nền tảng lập luận chung của mọi thể nghị luận, bạn có thể đọc thêm bài argumentative essay là gì và cách viết đúng chuẩn đại học, vì cấu trúc nhận định, bằng chứng, lí do giống nhau giữa tiếng Anh và tiếng Việt.

Trả lời thẳng: Theo Chương trình Ngữ văn 2018, nghị luận văn học đi từ phân tích đặc điểm nhân vật ở lớp 7, phân tích một tác phẩm ở lớp 8 và 9, phân tích và đánh giá ở lớp 10, nghị luận về tác phẩm hoặc phim, bài hát, bức tranh ở lớp 11, rồi so sánh và đánh giá hai tác phẩm ở lớp 12.

Cách gọi tên dạng bài ở các trường và sách tham khảo có thể khác nhau, ví dụ nghị luận về thơ, về truyện, về một nhân vật. Chương trình chính thức mô tả dạng bài qua yêu cầu cần đạt của từng lớp. Ở lớp 7, Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018, tr. 48) đặt yêu cầu học sinh "bước đầu biết viết bài phân tích đặc điểm nhân vật trong một tác phẩm văn học". Lớp 8 yêu cầu "dẫn ra và phân tích được tác dụng của một vài nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật", theo Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018, tr. 53).

Lên lớp 11, Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018, tr. 69) mở rộng văn bản nghị luận sang "một bộ phim, bài hát, bức tranh, pho tượng" bên cạnh tác phẩm văn học. Đến lớp 12, cũng theo Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018, tr. 76), yêu cầu đổi sang "nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm văn học". Vì vậy khi gặp một đề lạ, bạn nên xác định xem đề đang đòi phân tích một đối tượng, đánh giá nó, hay đặt hai đối tượng cạnh nhau, rồi mới chọn hướng triển khai.

Trả lời thẳng: Hai dạng cùng là văn bản nghị luận và cùng cần luận điểm, lí lẽ, bằng chứng, nhưng đối tượng bàn luận khác nhau. Nghị luận xã hội bàn về một vấn đề đời sống, còn nghị luận văn học bàn về một tác phẩm, và bằng chứng của nghị luận văn học chủ yếu nằm trong chính văn bản.

Chương trình Ngữ văn 2018 liệt kê hai dạng này thành hai mục riêng dưới nhóm văn bản nghị luận. Ở lớp 10, Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018, tr. 63) yêu cầu nghị luận xã hội "trình bày rõ quan điểm và hệ thống các luận điểm" với bằng chứng "chính xác, tin cậy, thích hợp, đầy đủ", còn nghị luận văn học là viết văn bản "phân tích, đánh giá một tác phẩm văn học". Bảng dưới đây gom các điểm khác nhau chính, dựa trên các yêu cầu đó.

Bảng chỉ là cách gom ý của MAAS, không phải khuôn bắt buộc. Cách làm bài nghị luận xã hội, kể cả việc chọn ví dụ thực tế, thuộc về một chủ đề riêng và không nằm trong phạm vi bài này.

Trả lời thẳng: Học sinh làm quen với văn bản nghị luận từ lớp 6, bắt đầu viết bài phân tích đặc điểm nhân vật ở lớp 7, rồi viết nghị luận phân tích tác phẩm từ lớp 8 trở lên. Ở cấp THPT, yêu cầu tăng dần từ phân tích, đánh giá ở lớp 10 đến so sánh hai tác phẩm ở lớp 12.

Lớp 6 chưa có nghị luận văn học đúng nghĩa. Nội dung của lớp này có bài trình bày ý kiến về một hiện tượng trong học tập, đời sống, theo Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018, tr. 42). Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018) ban hành chương trình bằng Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018, có hiệu lực từ ngày 15 tháng 02 năm 2019, với lộ trình áp dụng cho lớp 12 từ năm học 2024-2025, nên học sinh THPT hiện nay học theo chương trình này.

Về kỳ thi tốt nghiệp THPT từ năm 2025, Quyết định 764/QĐ-BGDĐT quy định môn Ngữ văn thi tự luận 120 phút, gồm hai phần là Đọc hiểu 4 điểm và Viết 6 điểm, theo Bộ Giáo dục và Đào tạo (2024). Cách chia điểm trong phần Viết giữa đoạn văn và bài văn có thể thay đổi theo từng năm, nên bạn nên đối chiếu với đề minh hoạ và hướng dẫn chấm do Bộ công bố.

Trả lời thẳng: Cách chia quen thuộc trong dạy học là mở bài giới thiệu vấn đề, thân bài triển khai các luận điểm, kết bài khái quát lại. Chương trình Ngữ văn 2018 không quy định khuôn ba phần cho bài viết, nên đây là thói quen sư phạm hữu ích chứ không phải điều luật.

Ở yêu cầu viết nghị luận xã hội lớp 11, Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018, tr. 69) đòi bài viết "cấu trúc chặt chẽ, có mở đầu và kết thúc gây ấn tượng". Dòng yêu cầu về nghị luận văn học không lặp lại câu này, nhưng tinh thần của nó vẫn khớp với cách chia ba phần mà giáo viên vẫn hướng dẫn: mở đầu dẫn người đọc vào vấn đề, phần giữa chứng minh, phần cuối gói lại và nâng tầm.

Trong bài nghị luận văn học, mở bài nên làm đúng ba việc: nêu tác phẩm hoặc đoạn trích, nêu vấn đề cần bàn, và đặt nhận định chính của bạn. Thân bài chia thành các luận điểm, và mỗi luận điểm là một đoạn có câu nhận định, dẫn chứng, phần phân tích. Kết bài trả lời lại câu hỏi mở đầu bằng cách nói khác, rồi mở rộng một chút về giá trị của tác phẩm. Nếu bạn chưa quen viết mở đầu, các nguyên tắc trong bài cách viết mở bài essay cũng áp dụng được cho tiếng Việt, đặc biệt là việc đặt nhận định chính ngay trong phần mở.

Trả lời thẳng: Mỗi luận điểm cần ba phần đi cùng nhau: nhận định của bạn, dẫn chứng lấy từ văn bản, và lời giải thích vì sao dẫn chứng ấy chứng minh được nhận định. Thiếu phần giải thích, dẫn chứng chỉ nằm đó như một đoạn chép lại và bài dễ rơi vào kể lại.

Fulton và cộng sự (2023, tr. 1) tóm tắt đặc điểm bài lập luận theo mô hình của Toulmin (2003): "common features of argumentative writing often include a well-reasoned claim, with relevant evidence, warrants, and occasionally counterarguments, or rebuttals". Dịch sát ý, một lập luận tốt thường có nhận định được suy luận chặt chẽ, bằng chứng thích hợp, lí do nối bằng chứng với nhận định, và đôi khi có phản biện. Trong văn học, "bằng chứng" là câu chữ trong văn bản, còn "lí do nối" là phần phân tích của bạn.

Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018, tr. 63) đặt tiêu chuẩn bằng chứng "chính xác, tin cậy, thích hợp, đầy đủ" cho nghị luận xã hội lớp 10, và bài văn học có thể mượn đúng bốn chữ ấy. Với bài văn học, "chính xác" nghĩa là trích đúng từng chữ, "thích hợp" nghĩa là dẫn chứng thật sự liên quan đến nhận định, còn "đầy đủ" nghĩa là không dựa vào một chi tiết duy nhất cho cả luận điểm. Chọn ít nhưng chắc thường tốt hơn liệt kê nhiều chi tiết mà không phân tích chi tiết nào.

Ví dụ trong bảng chỉ để minh hoạ cách nối ba phần, không phải bài mẫu hoàn chỉnh. Khi đưa vào bài, bạn viết liền mạch: câu nhận định, câu trích có ngoặc kép, rồi hai đến ba câu phân tích. Mức cao nhất trong thang chấm của Fulton và cộng sự (2023, tr. 8) mô tả đúng điều này: lập luận "is warranted by and explained with elaborated detail from the text", kèm khả năng lường trước cách hiểu khác của người đọc.

Trả lời thẳng: Hãy làm theo ba bước: chọn chi tiết sát nhất với nhận định, trích đúng chữ trong ngoặc kép với độ dài vừa đủ, rồi phân tích tác dụng của từ ngữ hoặc hình ảnh đó. Phần phân tích thường dài hơn phần trích, vì điểm số nằm ở chỗ bạn giải thích được, chứ không ở việc nhớ được câu.

Bước chọn nên bắt đầu từ nhận định, không phải từ câu thơ đẹp. Hãy hỏi "chi tiết nào nếu bỏ đi thì nhận định của mình yếu hẳn?" và giữ những chi tiết đó. Bước trích nên giữ ngắn, thường một câu hoặc một vế, và chép đúng dấu câu. Cũng ở lớp 9, Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018, tr. 58) yêu cầu học sinh "biết cách trích dẫn văn bản của người khác", nên việc trích đúng và ghi rõ nguồn là kỹ năng được dạy chứ không phải chi tiết phụ.

Bước phân tích là chỗ nhiều bài thiếu nhất. Bạn có thể đi qua ba câu hỏi theo thứ tự: từ hoặc hình ảnh này có gì đặc biệt, nó gợi ra điều gì, và điều đó phục vụ chủ đề ra sao. VanDerHeide và cộng sự (2023) nhận xét rằng bài viết lập luận về văn học của học sinh thường "do little work in the world toward understanding the human condition", tức làm rất ít để hiểu con người. Nói cách khác, phân tích tốt không dừng ở kỹ thuật mà nối được đến điều tác phẩm nói về con người. Bài cách viết conclusion cho essay có thêm gợi ý để nâng tầm phần kết theo hướng đó.

Trả lời thẳng: Bạn nên tìm người hướng dẫn khi bài của mình nhiều lần bị nhận xét là kể lại, thiếu phân tích, hoặc khi bạn biết nhận định nhưng không biết nối dẫn chứng vào đâu. Một buổi kèm riêng giúp bạn luyện đúng điểm yếu, còn bài làm vẫn do bạn tự viết.

Phản hồi từ một người đọc cẩn thận thường chỉ ra ngay đoạn nào đang thiếu phần giải thích, điều khó tự thấy khi đọc bài của chính mình. MAAS có dịch vụ gia sư 1:1 theo mã môn dành cho sinh viên đại học. Nếu bạn là học sinh THPT, hãy bắt đầu bằng việc nhờ giáo viên bộ môn chỉ ra lỗi lặp lại trong ba bài gần nhất, rồi dùng ba bước ở mục trên để sửa từng lỗi một.