Chuyên mục: admissions
Last updated: 2026-09-21
Hỏi rằng làm tiến sĩ ở Hà Lan có phải một công việc không thì gần như nguồn nào cũng trả lời là phải. Câu đó đúng với nhóm đông nhất và lặng lẽ mô tả sai chính nhóm mà người nộp hồ sơ từ Việt Nam dễ rơi vào nhất, bởi Hà Lan xếp nghiên cứu sinh theo diện dựa trên việc ai trả tiền, và chỉ một số diện nằm trong luật lao động.
Trả lời thẳng: Không. Năm 2025 Hà Lan có 37.886 nghiên cứu sinh, trong đó 63% thuộc diện làm nhân viên (werknemer-promovendus), nghĩa là khoảng một phần ba số còn lại đứng ngoài quan hệ lao động (Rathenau Instituut, 2026). Tư cách của bạn do tờ giấy trả tiền cho bạn quyết định, không phải do nước mà bạn chuyển tới.
Mọi trang tiếng Việt nằm ở màn hình đầu của Google cho câu hỏi này đều nói cùng một điều, rằng nghiên cứu sinh ở Hà Lan là nhân viên, có lương, và không thật sự là sinh viên. Câu đó đúng với nhóm đông nhất và gây hiểu nhầm với chính nhóm mà một người nộp hồ sơ từ Việt Nam nhiều khả năng rơi vào. Hệ phân loại của Universiteiten van Nederland (UNL) thừa nhận bốn diện nghiên cứu sinh, và chỉ hai trong số đó mang tư cách nhân viên. Nếu bạn sang Hà Lan với một suất tài trợ của một bộ hay một quỹ trong nước, bạn thường được xếp vào diện nằm ngoài luật lao động Hà Lan, dù ngồi cùng một chỗ, dưới cùng một người hướng dẫn, và làm đúng một công việc như người bên cạnh.
Bốn diện nghiên cứu sinh ở Hà Lan là những diện nào?
Trả lời thẳng: Utrecht University liệt kê nghiên cứu sinh làm nhân viên, nhân viên trong lộ trình làm tiến sĩ, nghiên cứu sinh có học bổng, nghiên cứu sinh được bên ngoài tài trợ và nghiên cứu sinh tự lo, gom thành bốn diện "theo Universiteiten van Nederland (UNL)" (Utrecht University, n.d.). Chỉ hai diện đầu mang tư cách nhân viên, các diện sau giữ quyết định tiếp nhận chứ không giữ hợp đồng lao động.
Utrecht University mô tả sự phân biệt này bằng những chữ rất cụ thể, và hệ quả của nó thì nằm ở chỗ khác hẳn hình thức hành chính. Nghiên cứu sinh làm nhân viên có "hợp đồng lao động với tư cách nghiên cứu sinh, thường trong thời hạn 4 năm", và trường ghi rõ phần lớn nghiên cứu sinh của họ thuộc diện này. Nghiên cứu sinh có học bổng thì "không có hợp đồng lao động với trường mà nhận kinh phí cho nghiên cứu tiến sĩ từ một đơn vị cấp học bổng bên ngoài", và đó chính là hình dạng của một suất tài trợ nhà nước mang từ Việt Nam sang. Nghiên cứu sinh được bên ngoài tài trợ làm luận án trong thời gian của người sử dụng lao động, nên lương đến từ nơi đó chứ không từ trường. Còn nghiên cứu sinh tự lo, tức buitenpromovendus, "không nhận kinh phí nào cho nghiên cứu tiến sĩ dưới dạng lương hay học bổng", làm việc bằng thời gian của chính mình, và "không có chỗ làm việc riêng ở trường".
Promovendi Netwerk Nederland, tổ chức đại diện nghiên cứu sinh toàn quốc, vạch cùng một ranh giới và nói thẳng hệ quả của nó, rằng với nghiên cứu sinh có học bổng và nghiên cứu sinh tự lo thì "các quyền lợi phát sinh từ luật lao động hoặc từ thoả ước lao động tập thể không áp dụng cho diện nghiên cứu sinh này" (Promovendi Netwerk Nederland, n.d.). Thoả ước lao động tập thể ở đây là văn bản chung của các trường đại học Hà Lan, và nó chính là thứ mang theo tiền phép năm, phần đóng hưu trí, khoản chi cuối năm, cùng việc mỗi năm lên một bậc lương.
Bao nhiêu nghiên cứu sinh ở Hà Lan không phải là nhân viên?
Trả lời thẳng: Hơn một phần ba tổng số. Trên 37.886 người của năm 2025, phần mang tư cách nhân viên gồm 63% cộng thêm 7%, phần còn lại chia cho ba diện đứng ngoài luật lao động lần lượt ở mức 16%, 13% và 1% (Rathenau Instituut, 2026). Ba diện sau cộng lại vẫn là vài nghìn người.
Những tỷ lệ này đáng được đọc chậm, bởi chúng nói ngược lại câu tóm tắt đang lưu hành trong tài liệu du học tiếng Việt. Các nhóm không phải nhân viên không phải là một sai số làm tròn, cộng lại chúng bao phủ vài nghìn con người. Rathenau Instituut tổng hợp số liệu từ dữ liệu do UNL cung cấp và công bố ngày 20 tháng 1 năm 2026, và cũng trong bản công bố đó có các con số tuyệt đối nằm sau phần trăm, gồm 23.790 nghiên cứu sinh làm nhân viên, 6.030 nghiên cứu sinh tự lo, 5.029 nghiên cứu sinh được bên ngoài tài trợ, 2.486 nhân viên đang trong lộ trình làm tiến sĩ và 388 nghiên cứu sinh có học bổng.
Diện học bổng là diện nhỏ nhất trong năm diện, đồng thời là diện mà một suất tài trợ nước ngoài hay dẫn tới nhất, nên nó cũng là diện ít hiện ra nhất trong các lời khuyên chung. Một diện chỉ chiếm 1% dân số nghiên cứu sinh toàn quốc sẽ không đủ sức định hình câu mà một cỗ máy tìm kiếm viết về cả nước, nhưng nó vẫn có thể là diện quyết định bốn năm của bạn.
Chọn trường nào thì câu trả lời có đổi không?
Trả lời thẳng: Đổi rất nhiều. Tỷ lệ diện nhân viên chạy "từ 38% ở Universiteit Maastricht tới 88% ở TU Delft", còn ở Open Universiteit chỉ 25% nghiên cứu sinh giữ hợp đồng lao động trong khi 40% thuộc diện tự lo (Rathenau Instituut, 2026). Một con số trung bình cho cả nước vì thế nói rất ít về chính ngôi trường mà bạn đang nộp hồ sơ.
Khoảng chênh giữa các trường mới là chỗ quyết định của cả câu hỏi này, và nó giải thích vì sao một câu khái quát ở tầm quốc gia lại là công cụ lập kế hoạch kém. Một người đang so hai lời mời từ Hà Lan không phải đang so hai phiên bản của cùng một hệ thống. Ở TU Delft tỷ lệ diện nhân viên lên tới 88%, còn ở Maastricht chỉ còn 38%, và ở Open Universiteit rơi xuống 25% đối lại 40% thuộc diện tự lo. Rathenau Instituut cũng ghi nhận riêng rằng Rijksuniversiteit Groningen có tỷ lệ nghiên cứu sinh diện học bổng tương đối cao ở mức 10%, một di sản của cuộc thử nghiệm chính sách nói ở phần dưới.
Vậy câu hỏi hữu ích không phải là làm tiến sĩ ở Hà Lan có phải một công việc hay không. Câu hỏi hữu ích là một khoa cụ thể, ở một trường cụ thể, sẽ đăng ký bạn vào diện nào, xét theo đúng cách nghiên cứu của bạn được cấp tiền. Đó là câu hỏi có đáp án nằm trong văn bản, và bạn hỏi được trước khi nhận bất cứ thứ gì.
Vì sao chính diện học bổng của Hà Lan lại là chuyện đang tranh cãi?
Trả lời thẳng: Vì nước này thử nghiệm nó rồi dừng lại. Từ năm 2016 các trường được cấp học bổng thay cho tuyển dụng, bộ trưởng phụ trách sau đó chấm dứt chương trình và không còn suất mới nào sau năm 2024, rồi năm 2025 Toà án Tối cao phán rằng 44 nghiên cứu sinh diện học bổng ở trung tâm y khoa của Groningen vốn đã là người lao động về mặt pháp lý (Universiteitskrant, 2022; Algemene Onderwijsbond, 2025).
Jongbloed (2019) mô tả thiết kế của chương trình năm 2016 từ bên trong, và các điều khoản đó đáng được đặt cạnh phán quyết về sau đã xếp lại tư cách của 44 người trong số đó. Nghiên cứu sinh diện học bổng nhận từ trường "hơn 1.800 euro thực lĩnh mỗi tháng một chút", mức được đặt ngang lương khởi điểm của một nghiên cứu sinh làm nhân viên, và trường thực hiện các khoản chi trên danh nghĩa để đóng thuế cùng bảo hiểm xã hội, nhờ vậy họ vẫn hoà vào hệ thống an sinh Hà Lan. Cái đánh đổi ban đầu nằm ở pháp lý chứ không nằm ở tiền, vì nghiên cứu sinh diện học bổng "không thuộc phạm vi thoả ước lao động tập thể của các trường đại học Hà Lan, nghĩa là họ không nhận khoản chi cuối năm hay tiền phép năm, và không lên một bậc lương mỗi năm", đồng thời do đứng ngoài quan hệ lao động nên cũng không thể bị yêu cầu đi dạy.
University of Groningen, nơi triển khai thử nghiệm ở quy mô lớn hơn hẳn mọi nơi khác, mô tả kết quả là thành công theo cách đo của chính họ, và xác nhận cơ chế bằng đúng chữ của mình, rằng nghiên cứu sinh diện học bổng "có tư cách sinh viên" và "được cấp một hợp đồng lao động trên danh nghĩa để nhận khoản học bổng" (University of Groningen, 2022). Bộ đọc bản đánh giá theo hướng khác và đóng chương trình lại. Với một người đang đọc thư mời năm 2026, điều cần ghi nhớ không phải là ai đúng, mà là khác biệt giữa hai diện đủ lớn để bị kiện lên tới toà án cao nhất của cả nước, và đó là một tín hiệu hợp lý cho thấy bạn nên nhận diện nó trong giấy tờ của chính mình.
Người nộp hồ sơ từ Việt Nam nên kiểm gì trước khi nhận lời mời?
Trả lời thẳng: Hãy hỏi trường sau đại học rằng hồ sơ của bạn sẽ được đăng ký vào diện nào của UNL, và hỏi bằng văn bản trước khi ký, bởi diện đi theo nguồn tiền chứ không đi theo chất lượng hồ sơ. Utrecht University dặn chính nghiên cứu sinh của mình "hãy kiểm tra tư cách của bạn với người hướng dẫn nếu chưa chắc" (Utrecht University, n.d.).
Từ đó có ba việc cần kiểm, và cả ba đều là việc bạn tự làm được. Đọc tin tuyển hoặc thư tiếp nhận để tìm chữ gọi tên mối quan hệ, vì một vị trí đăng kèm thang lương là một loại văn bản khác hẳn một quyết định tiếp nhận đi kèm suất tài trợ bên ngoài. Đọc trang riêng về các diện nghiên cứu sinh mà phần lớn trường Hà Lan đều có, rồi tự định vị mình trên đó thay vì suy ra chỗ đứng của mình từ một câu tóm tắt ở tầm quốc gia. Sau đó hỏi khoa, gọn trong một tin nhắn, rằng hồ sơ của bạn sẽ nằm ở diện nào và diện đó bao gồm cùng không bao gồm những gì tại chính trường ấy, bởi Utrecht University nói rõ nghiên cứu sinh không phải nhân viên thì "không bị yêu cầu đi dạy và không có đánh giá hằng năm", trong khi người làm nhân viên có nghĩa vụ theo thoả ước lao động tập thể.
Quy định ở đây khác nhau theo từng trường và từng khoa, lại được sửa theo thời gian, nên hãy đọc quy chế của chính nơi bạn nộp thay vì dựa vào một quy tắc chung cho cả nước. Chỗ nào mà câu trả lời quyết định việc bạn có nhận lời mời hay không, hãy xin câu trả lời đó bằng văn bản.
MAAS làm việc cùng người nộp hồ sơ đúng ở điểm này. Chuyên gia của MAAS đọc tin tuyển hoặc bộ giấy tiếp nhận cùng bạn, giúp bạn đặt câu hỏi cho trường sau đại học, và phản biện bản đề cương nghiên cứu nằm bên dưới. Bạn vẫn là tác giả đề cương và là người trao đổi với khoa, còn việc của chuyên gia là bảo đảm bạn biết mình đang đồng ý với điều gì trước khi đồng ý. Khi mạng lưới đã sẵn người phù hợp, việc ghép chuyên gia mất khoảng 48 giờ, còn khi chưa có thì MAAS mở một đợt tìm riêng, thường mất khoảng hai tuần.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu sinh ở Hà Lan là sinh viên hay là nhân viên?
Cả hai dạng đều tồn tại. Năm 2025, trong 37.886 nghiên cứu sinh của cả nước có 63% làm nhân viên và 7% là nhân viên đang trong lộ trình làm tiến sĩ, còn 16% thuộc diện tự lo, 13% được bên ngoài tài trợ và 1% có học bổng (Rathenau Instituut, 2026).
Nếu mang học bổng từ Việt Nam sang thì có thành nhân viên không?
Thường là không. Người được một đơn vị cấp học bổng bên ngoài tài trợ thì "không có hợp đồng lao động với trường" và được tiếp nhận ở diện nghiên cứu sinh có học bổng, diện nằm ngoài thoả ước lao động tập thể (Utrecht University, n.d.; Promovendi Netwerk Nederland, n.d.).
Nghiên cứu sinh không phải nhân viên có chịu cùng yêu cầu học thuật không?
Có. Utrecht University nêu rõ "yêu cầu về chất lượng hướng dẫn và chất lượng luận án là như nhau ở mọi diện nghiên cứu sinh", và thời hạn bốn năm của lộ trình áp cho cả bốn diện (Utrecht University, n.d.).
Trường còn mở thêm suất diện học bổng được không?
Không còn suất mới nào được cấp theo thử nghiệm quốc gia sau năm 2024, thời điểm bộ trưởng chấm dứt chương trình (Universiteitskrant, 2022).
Tra ở đâu để biết trường dùng diện nào?
Ở trang tuyển sinh hoặc trang phân loại diện của chính trường sau đại học, và ở trong thư tiếp nhận. Thư không ghi thì hỏi thẳng trường sau đại học.
Bài viết liên quan của MAAS
- Học bổng tiến sĩ Erasmus có thật không, và tiến sĩ ở châu Âu được trả tiền theo đường nào
- Hai đường vào tiến sĩ ở Đức, và DAAD đứng ở đâu
- Tài nguyên về hồ sơ ứng tuyển tiến sĩ
- Chiến lược và triển khai hồ sơ ứng tuyển tiến sĩ
References
Algemene Onderwijsbond. (2025, April 1). Supreme Court rules: PhD candidates on grants are employees. https://www.aob.nl/en/recent/articles/Supreme-Court-rules-that-PhD-candidates-are-employees/
Jongbloed, B. (2019). Scholarships for PhD students: An interim evaluation of a Dutch policy experiment. Center for Higher Education Policy Studies, University of Twente. https://research.utwente.nl/en/publications/e7f8e06f-fa2b-4169-b212-d8be4f6c3411
Promovendi Netwerk Nederland. (n.d.). Types of PhD contracts. Retrieved September 21, 2026, from https://www.hetpnn.nl/knowledge-base/types-of-phd-contracts
Rathenau Instituut. (2026, January 20). Nederlandse promovendi naar type promovendus naar universiteit. https://www.rathenau.nl/nl/wetenschap-cijfers/output/promoties-en-studenten-hoger-onderwijs/nederlandse-promovendi-naar-type-promovendus-naar-universiteit
Universiteitskrant. (2022, June 1). Minister puts definitive end to scholarship PhD experiment. https://ukrant.nl/minister-puts-definitive-end-to-scholarship-phd-experiment-the-ug-has-1500-of-those/?lang=en
University of Groningen. (2022, June 2). "The PhD scholarship experiment has helped us immensely". https://www.rug.nl/about-ug/latest-news/news/archief2022/nieuwsberichten/the-phd-scholarship-experiment-has-helped-us-immensely
Utrecht University. (n.d.). Categories of PhD candidates. Retrieved September 21, 2026, from https://www.uu.nl/en/education/phd-at-the-graduate-school-of-life-sciences/starting-your-phd/getting-started/categories-of-phd-candidates
Tools & resources
- Rathenau Instituut, bảng nghiên cứu sinh theo diện và theo trường, tải được dạng CSV: https://www.rathenau.nl/nl/wetenschap-cijfers/output/promoties-en-studenten-hoger-onderwijs/nederlandse-promovendi-naar-type-promovendus-naar-universiteit
- Study in NL, cổng thông tin du học chính thức của Hà Lan: https://www.studyinnl.org/