SPSS chỉ có ba lựa chọn Nominal, Ordinal, Scale ở cột Measure, trong khi sách giáo trình dạy bốn loại thang đo, vì SPSS gộp interval và ratio vào Scale.
Cập nhật lần cuối: 2026-09-21
Chuyên mục: research-methods
SPSS có mấy loại thang đo, và vì sao con số này khác với sách giáo trình?
Trả lời thẳng: Cột Measure trong Variable View của SPSS chỉ có ba lựa chọn: Nominal, Ordinal và Scale. Sách giáo trình phương pháp nghiên cứu lại dạy bốn loại thang đo: nominal, ordinal, interval và ratio. Chênh lệch này xảy ra vì SPSS gộp chung interval và ratio vào một mục gọi là Scale, thay vì cho khai báo riêng từng loại như trong lý thuyết đo lường gốc.
Bằng chứng: Stevens (1946) là người đề xuất khung phân loại bốn thang đo nominal, ordinal, interval, ratio trong bài báo "On the Theory of Scales of Measurement" đăng trên tạp chí Science, tập 103, số 2684, trang 677-680, mở đầu bằng định nghĩa "measurement... is defined as the assignment of numerals to objects or events according to rules" (Stevens, 1946, tr. 677). ProjectGuru (Chetty, 2015) xác nhận SPSS chỉ cho phép khai báo mức đo theo ba lựa chọn, trong đó Scale gồm cả dữ liệu interval lẫn ratio. Statistics How To (n.d.) xác nhận lại đúng ba lựa chọn Nominal, Ordinal, Scale ở cột Measure, không có mục Interval hay Ratio riêng biệt. UCLA Office of Advanced Research Computing (n.d.) mô tả cột Measure nằm trong tab Variable View, thường bị bỏ sót, và cho phép chọn giữa Scale, Ordinal hoặc Nominal cho từng biến.
Ví dụ: Nếu đề cương của bạn viết "biến thu nhập là thang đo ratio" theo đúng chuẩn lý thuyết, khi khai báo trong SPSS bạn vẫn chỉ chọn Scale ở cột Measure, vì phần mềm không tách riêng interval và ratio. Việc SPSS gộp hai mục này lại không làm sai bản chất thang đo, chỉ đơn giản hoá giao diện khai báo.
Thang đo định danh (Nominal) trong SPSS dùng khi nào?
Trả lời thẳng: Thang đo định danh dùng cho biến phân loại không có thứ tự nội tại, ví dụ giới tính, dân tộc, ngành học. Trong Nominal, các con số chỉ đóng vai trò nhãn hoặc mã, có thể đổi sang chữ hoặc ký hiệu khác mà không mất thông tin, và bạn không nên tính trung bình cộng cho một biến khai báo kiểu này.
Bằng chứng: Stevens (1946) mô tả thang đo nominal là loại mà con số chỉ dùng làm nhãn phân loại, và với loại này ông xếp phép đếm số lượng trường hợp trong từng nhóm cùng với mode, tức giá trị xuất hiện nhiều nhất, vào nhóm phép toán thống kê hợp lệ. UCLA Office of Advanced Research Computing nêu ví dụ cụ thể cho biến Nominal trong SPSS là giới tính và dân tộc, tức những biến không có xếp hạng nội tại. Statistics How To lưu ý nguyên tắc phân cấp một chiều: một biến Scale liên tục như chiều cao có thể được hạ xuống thành các nhóm Nominal như thấp, trung bình, cao, nhưng chiều ngược lại thì không hợp lệ, vì giữa các phạm trù như ô tô, máy bay, xe đạp không tồn tại khoảng cách toán học có nghĩa.
Ví dụ: Biến "phương tiện di chuyển đến trường" với các giá trị xe máy, xe buýt, đi bộ nên được khai báo Nominal. Nếu bạn gán số 1, 2, 3 cho ba giá trị này chỉ để nhập liệu, những con số đó không mang nghĩa thứ tự hay khoảng cách, và SPSS cần biết điều đó qua đúng khai báo Measure.
Thang đo thứ bậc (Ordinal) trong SPSS khác thang đo định danh ở điểm nào?
Trả lời thẳng: Thang đo thứ bậc có thứ tự giữa các nhóm nhưng khoảng cách giữa chúng không đều nhau hoặc không đo được. Ordinal khác Nominal ở chỗ các giá trị có thể xếp hạng, còn khác Scale ở chỗ khoảng cách giữa các hạng không có ý nghĩa số học cố định, nên không tính được trung bình cộng một cách có ý nghĩa.
Bằng chứng: Stevens (1946) ghi nhận thang đo ordinal phát sinh từ thao tác xếp hạng, và trên thực tế phần lớn các thang đo tâm lý học như trí tuệ hay đặc điểm tính cách vốn là ordinal, dù thường bị xử lý như thể chúng là thang đo khoảng. UCLA Office of Advanced Research Computing nêu ví dụ điển hình cho Ordinal trong SPSS là thang đo Likert và huy chương Olympic, tức những biến có phạm trù mang thứ tự nội tại. Williams (2021) chỉ ra rằng các quan ngại lý thuyết đo lường của Stevens khác với các giả định thống kê thực tế của một phép phân tích, và phần lớn phép phân tích thống kê không nhất thiết đòi hỏi đúng cấp độ đo lường như Stevens từng cho là bắt buộc, nên quy tắc phân loại này nên được hiểu là hướng dẫn thực hành chứ không phải luật cứng.
Ví dụ: Biến "mức độ hài lòng" với các giá trị rất không hài lòng, không hài lòng, bình thường, hài lòng, rất hài lòng là Ordinal. Khoảng cách từ "rất không hài lòng" đến "không hài lòng" chưa chắc bằng khoảng cách từ "hài lòng" đến "rất hài lòng", nên khai báo Scale cho biến này là sai về mặt lý thuyết đo lường dù SPSS vẫn cho phép chọn.
Thang đo Scale trong SPSS gồm những gì, và vì sao SPSS gộp Interval với Ratio?
Trả lời thẳng: Scale trong SPSS gồm cả thang đo khoảng (interval) và thang đo tỷ lệ (ratio). Interval có điểm 0 do quy ước, không phải điểm 0 tuyệt đối, còn ratio có điểm 0 tuyệt đối thật sự cho phép so sánh bằng phép chia. SPSS không tách hai loại này trên giao diện vì cả hai đều dùng chung phần lớn phép toán thống kê.
Bằng chứng: Stevens (1946) minh hoạ thang đo interval bằng nhiệt độ Celsius và Fahrenheit, nơi 0 độ C không có nghĩa "không có nhiệt độ", và phép biến đổi giữa hai thang loại này có dạng tuyến tính. Cùng bài báo mô tả thang đo ratio là loại phổ biến nhất trong vật lý, có điểm 0 tuyệt đối, và chấp nhận mọi phép toán hợp lệ với ba thang đo còn lại cộng thêm phép chia tỷ lệ, theo đúng nguyên tắc tính lũy tiến mà mỗi thang đo cao hơn kế thừa toàn bộ phép toán của thang đo thấp hơn. ProjectGuru xác nhận SPSS gộp cả hai vào một lựa chọn Scale duy nhất trên giao diện, thay vì tách riêng như trong sách giáo trình. UCLA Office of Advanced Research Computing nêu ví dụ Scale trong SPSS là huyết áp và thu nhập, tức biến liên tục có thứ tự nội tại và đơn vị đo có nghĩa.
Ví dụ: Bảng dưới đối chiếu ba mức đo trên giao diện SPSS với thang đo lý thuyết tương ứng.
| Mức đo (Measure) trong SPSS | Thang đo lý thuyết tương ứng | Ví dụ | Phép toán thống kê hợp lệ cơ bản |
|---|---|---|---|
| Nominal | Nominal | Giới tính, khu vực | Đếm tần suất, mode |
| Ordinal | Ordinal | Mức hài lòng, huy chương Olympic | Trung vị, xếp hạng |
| Scale | Interval và Ratio gộp chung | Huyết áp, thu nhập, tuổi | Trung bình, độ lệch chuẩn cho cả hai, riêng phép chia tỷ lệ chỉ hợp lệ khi biến có điểm 0 tuyệt đối |
Nếu bạn cần đi sâu vào phép tính độ lệch chuẩn cụ thể trên từng thủ tục SPSS, bài về độ lệch chuẩn trong SPSS trình bày chi tiết ba lệnh Descriptives, Frequencies và Explore.
Khai báo sai mức đo trong SPSS ở cột Measure thì hậu quả là gì?
Trả lời thẳng: Vì các phép toán thống kê hợp lệ phụ thuộc vào cấp độ đo lường của biến, khai sai Measure có thể khiến bạn chọn nhầm loại kiểm định hoặc nhầm loại biểu đồ mà SPSS gợi ý cho biến đó. Đây là lỗi thường bị bỏ qua vì SPSS vẫn chạy được lệnh dù Measure khai sai, không báo lỗi cứng.
Bằng chứng: Kent State University Libraries (n.d.) xác nhận cột Measure nằm cùng hàng với Name, Type, Width, Decimals, Label, Values trong tab Variable View, và bạn đổi mức đo bằng cách click vào đúng ô Measure của biến rồi chọn từ danh sách thả xuống. ProjectGuru và Statistics How To đều xác nhận SPSS mặc định gán mức đo Scale cho mọi biến số khi nhập dữ liệu mới, bất kể bản chất thật của biến, nên người dùng phải tự sửa lại nếu biến đó thực chất là phân loại. Điểm này cần đọc thận trọng vì chưa có tài liệu chính thức từ IBM về đúng loại hộp thoại nào trong SPSS bị giới hạn theo Measure, nên phần mô tả về hậu quả cụ thể trên từng kiểm định dừng ở mức khái quát thay vì liệt kê chi tiết từng lệnh.
Ví dụ: Nếu bạn nhập một biến khảo sát dạng thứ bậc nhưng để nguyên Measure ở mặc định Scale, một số biểu đồ và kiểm định SPSS gợi ý trong menu có thể không phù hợp với bản chất ordinal của dữ liệu, dẫn tới việc bạn chọn nhầm phép phân tích ngay từ bước đầu.
Có được đổi qua lại giữa các mức đo trong SPSS không?
Trả lời thẳng: Bạn luôn được phép hạ một biến Scale xuống Nominal hoặc Ordinal, nhưng không nên nâng một biến Nominal lên Scale. Nguyên tắc phân cấp này chỉ đi theo một chiều vì khoảng cách giữa các phạm trù Nominal không có ý nghĩa toán học để tính trung bình hay độ lệch chuẩn, dù SPSS vẫn cho phép đổi Measure một cách tự do trên giao diện.
Bằng chứng: Statistics How To gọi đây là nguyên tắc phân cấp, nói rõ luôn có thể chuyển dữ liệu Scale sang Nominal nhưng không nên đi theo chiều ngược lại, vì việc đó không hợp lý về mặt toán học. Stevens (1946) giải thích nguyên tắc lũy tiến làm nền cho quy tắc này, mỗi thang đo cao hơn kế thừa toàn bộ phép toán của thang đo thấp hơn, nên hạ cấp không mất tính hợp lệ còn nâng cấp thì có.
Ví dụ: Bạn có thể gộp biến "chiều cao" liên tục (Scale) thành ba nhóm thấp, trung bình, cao (Nominal) để vẽ biểu đồ cột, việc này hợp lệ. Nhưng nếu bạn có biến "phương tiện di chuyển" (Nominal) với các giá trị ô tô, xe máy, xe đạp, đổi Measure của biến này thành Scale không làm cho các con số 1, 2, 3 đột nhiên có ý nghĩa khoảng cách hay tỷ lệ.
Câu hỏi thường gặp
SPSS có phân biệt Interval và Ratio riêng không?
Không. Cột Measure trong SPSS chỉ có ba lựa chọn Nominal, Ordinal, Scale, và Scale gộp chung cả interval lẫn ratio vì hai loại này dùng chung hầu hết phép toán thống kê cơ bản.
Dữ liệu Likert nên khai báo là Nominal, Ordinal hay Scale trong SPSS?
Phần lớn tài liệu xếp dữ liệu Likert-item vào Ordinal vì các phương án trả lời có thứ tự nhưng khoảng cách giữa chúng không đều nhau. Cuộc tranh luận ordinal hay gần-interval quanh dữ liệu Likert được trình bày kỹ hơn ở bài về thang đo Likert 5 mức độ, nên bài này không lặp lại toàn bộ lập luận đó.
Khai sai Measure có làm sai kết quả phân tích không, hay chỉ ảnh hưởng giao diện?
Khai sai Measure không tự động làm sai con số đã tính ra, nhưng có thể ảnh hưởng loại biểu đồ và loại kiểm định SPSS gợi ý trong menu cho biến đó. Chi tiết hộp thoại nào bị giới hạn theo Measure chưa có tài liệu chính thức IBM để xác nhận đầy đủ, nên bạn vẫn nên tự kiểm tra phép kiểm định mình chọn có phù hợp với bản chất dữ liệu hay không, thay vì chỉ dựa vào gợi ý mặc định của phần mềm.
Có thể đổi một biến Nominal đã nhập thành Scale không?
Về mặt kỹ thuật SPSS cho phép đổi, nhưng về mặt logic đo lường thì không nên, vì các giá trị số gán cho một biến Nominal không mang khoảng cách hay tỷ lệ có nghĩa.
SPSS mặc định gán mức đo nào khi tôi nhập một cột số mới?
SPSS mặc định gán Scale cho mọi biến số khi nhập dữ liệu mới, bất kể bản chất thật của biến đó là gì. Bạn cần tự kiểm tra và sửa lại Measure nếu biến thực chất là Nominal hoặc Ordinal.
Khung phân loại bốn thang đo này do ai đề xuất, và từ khi nào?
Nhà tâm lý học Stanley Smith Stevens đề xuất khung nominal, ordinal, interval, ratio trong bài báo "On the Theory of Scales of Measurement" đăng trên tạp chí Science năm 1946.
Nên làm gì tiếp theo
Khai đúng Measure ngay từ bước nhập liệu là điều kiện để SPSS gợi ý đúng loại kiểm định và đúng loại biểu đồ cho từng biến. Nếu bạn còn phân vân biến trong đề bài của mình nên khai Nominal, Ordinal hay Scale, hoặc cần người rà lại toàn bộ file dữ liệu trước khi chạy phân tích, chuyên gia MAAS sẽ ngồi cùng bạn từ bước chọn phương pháp cho tới lúc bạn tự đọc và diễn giải được kết quả, không giao một file hoàn chỉnh mà bạn không giải thích được. Đặt buổi tư vấn miễn phí 15 phút với chuyên gia MAAS để rà lại cách khai báo biến trong đề bài của bạn.
References
Chetty, P. (2015). Nominal, ordinal and scale in SPSS. Project Guru. https://www.projectguru.in/nominal-ordinal-and-scale-in-spss/
Kent State University Libraries. (n.d.). Defining variables: SPSS tutorials. https://libguides.library.kent.edu/SPSS/DefineVariables
Statistics How To. (n.d.). SPSS nominal ordinal scale. https://www.statisticshowto.com/spss-nominal-ordinal-scale/
Stevens, S. S. (1946). On the theory of scales of measurement. Science, 103(2684), 677-680. https://doi.org/10.1126/science.103.2684.677
UCLA Office of Advanced Research Computing. (n.d.). Introduction to regression with SPSS, Lesson 1. https://stats.oarc.ucla.edu/spss/seminars/introduction-to-regression-with-spss/introreg-lesson1/
Williams, M. N. (2021). Levels of measurement and statistical analyses. Meta-Psychology, 5. https://doi.org/10.15626/mp.2019.1916