Hướng nghiên cứu tiến sĩ phải hẹp tới mức nào?

Trả lời thẳng: Hội đồng xem bạn đã đứng vào một vị trí trong cuộc tranh luận của ngành hay chưa, chứ không xem chủ đề có thú vị không. Ngành nào đã định hình cũng chia thành những trường phái trả lời cùng một câu hỏi theo cách không tương thích, nên hướng nghiên cứu cho biết bạn thuộc phía nào hơn là đề tài hẹp tới đâu. Mỗi phía là một nền tri thức riêng (Hibbert và cộng sự, 2014).

Marketing là ví dụ dễ thấy. Cách chia dưới đây là cách phân định MAAS dùng khi khoanh vùng một hướng nghiên cứu, không phải một bảng phân loại rút từ tài liệu đã công bố.

Consumer Behaviour coi hành vi mua là một hiện tượng tâm lý. Trường phái này làm việc chủ yếu bằng thí nghiệm trong phòng và ngoài thực địa theo quy trình được hội đồng đạo đức (IRB) duyệt, phân tích bằng ANOVA hoặc mô hình hỗn hợp, và tranh luận về cơ chế cùng biến trung gian. Công trình của họ thường xuất hiện trên các tạp chí như Journal of Consumer Research hoặc Journal of Consumer Psychology.

Quantitative Marketing thì coi hành vi mua là một kết quả nằm trong dữ liệu quan sát được. Trường phái này làm việc bằng mô hình kinh tế lượng như OLS hoặc hồi quy dữ liệu bảng, và tranh luận về nhận dạng mô hình cùng tính nội sinh. Công trình của họ thường xuất hiện trên Journal of Marketing Research hoặc Marketing Science.

Cả hai trường phái cùng nghiên cứu một nhóm người mua hàng, nhưng không chung một quan niệm về thế nào là một câu trả lời. Vì vậy một khoa tuyển theo trường phái này sẽ đọc một đề cương viết theo trường phái kia thành lan man, chứ không đọc ra đó là một lựa chọn học thuật khác.

Sự chia tách giữa các trường phái nghiên cứu không đơn thuần là chuyện gu giữa các đồng nghiệp. Một nghiên cứu năm 2014 về hướng dẫn nghiên cứu sinh liên ngành, công bố trên Canadian Journal of Higher Education, nói rằng mục tiêu của nó là "investigate the epistemological, structural, and relational factors that shape ID doctoral research supervision, explore how differing knowledge cultures and values are negotiated in supervisory practices" (Hibbert và cộng sự, 2014, p. 85). Nghiên cứu đó mô tả chuyện xảy ra sau khi đã nhập học, lúc nghiên cứu sinh và người hướng dẫn đã gắn với nhau, thường trong 3 tới 4 năm học toàn thời gian ở Anh hoặc Úc, hoặc 5 tới 6 năm ở Mỹ nếu tính cả phần học phần. Bạn nên đọc nó như một chỉ dấu về điều hội đồng muốn tránh ngay từ khâu tuyển, đó là ghép một ứng viên với một nhóm mà quan niệm về công việc tốt không trùng với quan niệm của chính ứng viên ấy.

Vì vậy câu hỏi người đọc đang giữ trong đầu khi xem hướng nghiên cứu của bạn không phải là "chủ đề này đã đủ nhỏ chưa". Nó gần với "tôi có biết người này đang bước vào cuộc trao đổi nào không, và đó có phải cuộc trao đổi của chúng tôi không".

Trả lời thẳng: Vì thêm chi tiết chỉ giới hạn thứ bạn sẽ nhìn vào, còn chọn một lập trường mới giới hạn cách bạn trả lời, và chỉ điều thứ hai mới cho người đọc biết bạn đứng ở đâu. Một đề tài mô tả bằng ngày càng nhiều định ngữ vẫn có thể không nói được bạn sẽ chạy thí nghiệm hay dựng mô hình, trong khi một lập trường rõ ràng nói ra được điều đó.

Hãy so sánh hai thao tác trên cùng một điểm xuất phát.

Thao tác thứ nhất có thể lặp lại mãi mà không bao giờ chạm tới đích. Bạn có thể thêm định ngữ cho tới khi câu văn dài thành cả một đoạn mà người đọc vẫn không nói được bạn sẽ chạy một nghiên cứu theo hướng Journal of Consumer Research hay dựng một mô hình theo hướng Journal of Marketing Research.

Có một phép thử rẻ để biết mình vừa làm thao tác nào. Hãy gọi tên những nhà nghiên cứu trong ngành sẽ không đồng ý với cách làm của bạn, rồi nói xem họ phản đối điều gì. Nếu không ai có gì để phản đối, bạn mới mô tả một đề tài chứ chưa đưa ra khẳng định nào, và đề cương thật ra chưa bắt đầu. Ravitch và Riggan (2017) gọi đúng bước chuyển này, từ liệt kê chủ đề sang cam kết với một khung khái niệm, là thời điểm một đề cương bắt đầu đưa ra một lập luận thay vì chỉ khảo sát lập luận của người khác.

Trả lời thẳng: Trường phái, vì mọi thứ phía sau đều thừa hưởng từ lựa chọn đó. Bạn chọn trước một cách trả lời rồi mới suy ra phương pháp phù hợp, đúng thứ tự mà Creswell và Creswell (2018) đặt lên hàng đầu khi hướng dẫn chọn hệ hình nghiên cứu trước khi chọn phương pháp. Danh sách tên giáo sư chỉ có nghĩa sau bước đó, chứ không phải trước nó.

Thứ tự ở đây quan trọng hơn vẻ ngoài của nó, và đó cũng là lý do Creswell và Creswell (2018) đặt quyết định chọn hệ hình nghiên cứu trước khi chọn phương pháp ngay ở đầu phần hướng dẫn của họ. Một trường phái kéo theo phương pháp, phương pháp quyết định bạn cần dữ liệu gì, dữ liệu quyết định đề tài nào làm nổi trong 3 tới 4 năm mà một suất tiến sĩ ở Anh hay Úc thường được cấp kinh phí, và tới lúc đó một danh sách tên người mới có nghĩa. Làm ngược lại, tức đi từ danh sách giáo sư trở về, thì danh sách được dựng trên tiêu chí sai. Đó là sai lầm đắt nhất ở giai đoạn này, vì nó cho ra một danh sách trông bận rộn mà không khớp với thứ gì cả.

Một trình tự khả thi trông như sau.

1. Viết mối quan tâm của bạn thành một câu trần trụi, không định ngữ.
2. Xác định 2 tới 3 trường phái trong ngành mà trường phái nào cũng có thể nhận câu đó là của mình, rồi mô tả thứ mà mỗi bên coi là một câu trả lời hợp lệ.
3. Chọn một trường phái, và viết ra bạn đang từ bỏ điều gì khi chọn nó. Cảm giác khó chịu ở bước này chính là dấu hiệu cho thấy một lựa chọn thật đã được đưa ra.
4. Đối chiếu lựa chọn đó với nền tảng bạn đã được đào tạo. Một trường phái chạy bằng kinh tế lượng là lựa chọn tồi nếu nền định lượng của bạn dừng ở thống kê nhập môn chứ chưa qua một môn về OLS và dữ liệu bảng, và cách xử lý trung thực là đổi lựa chọn hoặc lên kế hoạch bù phần thiếu.
5. Tới lúc này mới đi tìm người trên Google Scholar hoặc Web of Science, và tìm theo trường phái chứ không tìm theo chủ đề.

Bước 4 là bước ứng viên hay bỏ qua nhất. Chọn một trường phái mà mình không chạy nổi không phải là tham vọng, vì nó tạo ra một đề cương mà người trong nghề đọc ra là tự mâu thuẫn: phương pháp hứa ở đoạn này không được nền tảng khai ở đoạn kia đỡ.

Trả lời thẳng: Hãy nói thẳng ra điều đó và chỉ rõ đâu là nền chính của bạn, thay vì để chỗ mập mờ nằm im không ai nhắc tới. Đó đúng là kiểu thương lượng mà Hibbert và cộng sự (2014) mô tả là bắt buộc mỗi khi hai nền tri thức gặp nhau trên một đề tài.

Nghiên cứu liên ngành là thứ có thật và có tiền tài trợ. Điều làm chìm một đề cương không phải là việc bước qua ranh giới, mà là bước qua trong im lặng, khiến người đọc không phân biệt được bạn đã cân nhắc rồi mới bước hay chỉ là chưa nhận ra có ranh giới ở đó. Chính nghiên cứu năm 2014 về hướng dẫn liên ngành nói trên cho thấy những sắp xếp kiểu này đòi hỏi thương lượng tường minh giữa các nền tri thức khác nhau, mà muốn thương lượng thì trước hết phải có người gọi tên chúng ra (Hibbert và cộng sự, 2014).

Về cách làm, bạn chỉ cần 1 tới 2 câu để nêu rõ trường phái nào chi phối phương pháp của bạn và trường phái thứ hai cung cấp câu hỏi hay dữ liệu, cộng thêm một câu về cách bạn xử lý chỗ chuẩn mực của hai bên xung đột. Đoạn văn đó biến một điểm yếu mà người đọc sẽ tự phát hiện ra thành một quyết định thiết kế bạn đã cân nhắc xong.

Còn một lý do nữa để nói rõ từ sớm. Một nghiên cứu năm 2021 đối chiếu kỳ vọng giữa nghiên cứu sinh và người hướng dẫn, công bố trên International Journal of Doctoral Studies, cho thấy ở những mảng nhà trường có quy định rõ thì cả hai bên đều nói ra kỳ vọng của mình và phần lớn là trùng nhau, còn ở những mảng không được quy định thì kỳ vọng nằm ngầm và lệch nhau nhiều nhất (Baydarova và cộng sự, 2021). Nghiên cứu đó làm với 27 người tại 2 trường đại học nghiên cứu ở Malaysia, nên bạn hãy đọc nó như mô tả một cơ chế chứ không phải một con số chuyển được sang hệ của mình. Riêng cơ chế ấy đã đủ dùng: những giả định không nói ra về thế nào là công việc tốt sẽ không tự lặng lẽ hoá giải.

Trả lời thẳng: Độ hẹp hiện ra trong phần tổng quan tài liệu dưới dạng những thứ bạn loại bỏ, chứ không dưới dạng độ phủ. Người đọc không cần bạn điểm hết mọi thứ đã công bố quanh đề tài, mà cần thấy cuộc trao đổi cụ thể bạn đang bước vào và chỗ nó đang tắc. Cách sắp xếp các nghiên cứu, theo chủ đề hay theo điểm bất đồng, chính là nơi lập trường đó lộ ra rõ nhất.

Một đề cương viết từ một lập trường sẽ không điểm hết mọi thứ đã công bố quanh đề tài của nó. Nó xác lập cuộc trao đổi mà nó đang bước vào, chỉ ra chỗ cuộc trao đổi đó đang tắc, rồi giải thích nghiên cứu của chính nó sẽ giải quyết được điều gì. Hướng dẫn của University of Leeds cho người sắp nộp hồ sơ tiến sĩ yêu cầu đề cương tập trung vào 1 tới 2 mục tiêu nghiên cứu chính, chỉ ra các câu hỏi nghiên cứu phục vụ những mục tiêu đó ra sao, và dựng một khung thời gian thực tế (University of Leeds, n.d.), và chính lập trường là thứ làm cho sự cụ thể đó trở nên khả thi.

Có một dấu hiệu rất dễ tự kiểm trên bản nháp. Nếu phần tổng quan tài liệu được sắp theo chủ đề, mỗi nghiên cứu gần gần một đoạn, thì lập trường chưa được đưa ra. Nếu nó được sắp theo các điểm bất đồng, các nghiên cứu gom theo điều chúng khẳng định và công trình của bạn đặt vào giữa họ, thì lập trường đã có. Creswell và Creswell (2018) gọi đúng cách sắp xếp này, theo chủ đề và lập luận chứ không theo danh sách từng nghiên cứu riêng lẻ, là chỗ phân biệt một phần tổng quan tài liệu thật với một thư mục có ghi chú.