Phương pháp phỏng vấn sâu trong nghiên cứu khoa học là gì?

Phương pháp phỏng vấn sâu thu thập dữ liệu định tính qua đối thoại linh hoạt, không dùng bảng hỏi cố định như khảo sát, và trong nhiều nghiên cứu thực nghiệm trên mẫu tương đối đồng nhất, khoảng bão hoà phổ biến rơi vào 9 tới 17 phỏng vấn.

Cập nhật lần cuối: 2026-09-14
Chuyên mục: research-methods

Phỏng vấn sâu khác gì với khảo sát định lượng và phỏng vấn có cấu trúc?

Trả lời thẳng: Phỏng vấn sâu tìm hiểu ý nghĩa trải nghiệm của một số ít người tham gia qua đối thoại linh hoạt, còn khảo sát định lượng thu thập câu trả lời chuẩn hoá từ số đông để so sánh. Phỏng vấn có cấu trúc dùng đúng một bộ câu hỏi theo đúng thứ tự, còn phỏng vấn sâu (bán cấu trúc hoặc không cấu trúc) cho phép đi theo câu trả lời để đào sâu thêm.

Bằng chứng: Kvale và Brinkmann (2009, trích trong Symbaluk & Hall, 2024, tr. 1) định nghĩa phỏng vấn định tính, tức phỏng vấn sâu, là "nỗ lực hiểu thế giới từ góc nhìn của người tham gia, mở ra ý nghĩa trải nghiệm của họ, trước khi đặt vào khung giải thích khoa học" (Kvale & Brinkmann, 2009, trích trong Symbaluk & Hall, 2024, tr. 1). Knott, Rao, Summers và Teeger (2022), trong bài tổng quan trên Nature Reviews Methods Primers, mô tả phỏng vấn là hình thức thu thập dữ liệu định tính linh hoạt và phổ biến, được các nhà nghiên cứu trong khoa học xã hội sử dụng rộng rãi. Symbaluk và Hall (2024) nêu hai nghiên cứu dùng phỏng vấn sâu làm ví dụ, một nghiên cứu phỏng vấn các quân nhân đồng tính trong quân đội Canada (Poulin et al., 2018, trích trong Symbaluk & Hall, 2024) và một nghiên cứu phỏng vấn phụ nữ nhập cư mới tới Montreal về tình trạng nhà ở bấp bênh (Walsh et al., 2016, trích trong Symbaluk & Hall, 2024). Cùng chương này phân biệt phỏng vấn định tính với trò chuyện thông thường, vì phỏng vấn có mục đích xác định, người phỏng vấn hỏi nhiều hơn còn người tham gia trả lời nhiều hơn, và dữ liệu thu được chi tiết hơn hẳn (Rubin & Rubin, 2012, trích trong Symbaluk & Hall, 2024).

Ví dụ: Nếu đề tài của bạn muốn đo mức độ hài lòng của 300 sinh viên với một môn học, khảo sát định lượng phù hợp hơn. Nếu bạn muốn hiểu vì sao một nhóm nhỏ giảng viên ngần ngại đổi sang giảng dạy trực tuyến, phỏng vấn sâu sẽ cho dữ liệu giàu ngữ cảnh hơn nhiều so với một bảng hỏi có sẵn đáp án.

Có mấy loại phỏng vấn theo mức độ cấu trúc, và khi nào chọn loại nào?

Trả lời thẳng: Ba loại theo mức độ cấu trúc là có cấu trúc, bán cấu trúc và không cấu trúc, nhưng phỏng vấn sâu chỉ gồm hai loại sau. Phỏng vấn có cấu trúc phù hợp khi cần dữ liệu dễ so sánh. Phỏng vấn bán cấu trúc, dạng thường gặp trong luận văn, giữ khung câu hỏi cốt lõi nhưng linh hoạt thứ tự. Phỏng vấn không cấu trúc phù hợp khi khám phá chủ đề còn ít nghiên cứu.

Bằng chứng: George (2022) phân biệt phỏng vấn có cấu trúc là dạng câu hỏi và thứ tự cố định trước, chủ yếu phục vụ mục đích định lượng. Phỏng vấn bán cấu trúc dùng câu hỏi mở theo một khung chủ đề định trước nhưng linh hoạt về thứ tự. Phỏng vấn không cấu trúc không định trước câu hỏi hay thứ tự, cho phép linh hoạt tối đa trong cuộc trò chuyện.

Ví dụ: Một luận văn thạc sĩ tìm hiểu lý do sinh viên năm cuối trì hoãn nộp hồ sơ thực tập thường dùng phỏng vấn bán cấu trúc, vì đã có sẵn vài giả thuyết từ tài liệu (áp lực thời gian, thiếu thông tin, lo lắng phỏng vấn tuyển dụng) nhưng vẫn cần không gian để người tham gia nêu lý do khác chưa lường trước.

Cần phỏng vấn bao nhiêu người để đạt độ bão hoà dữ liệu?

Trả lời thẳng: Con số này thay đổi theo từng đề tài, nhưng nghiên cứu thực nghiệm về bão hoà dữ liệu phỏng vấn ghi nhận nhiều nhất ở khoảng 9 tới 17 cuộc, và mức này thường gắn với mẫu tương đối đồng nhất cùng mục tiêu nghiên cứu được xác định tương đối hẹp.

Bằng chứng: Guest, Bunce và Johnson (2006), trong nghiên cứu gốc trên 60 phỏng vấn phụ nữ ở hai nước Tây Phi, phát hiện các yếu tố cơ bản của chủ đề tổng hợp đã xuất hiện từ 6 phỏng vấn đầu, và bão hoà đầy đủ xuất hiện trong 12 phỏng vấn đầu tiên. Hennink và Kaiser (2022), trên Social Science & Medicine, rà soát 23 bài báo về bão hoà dữ liệu, trong đó 17 bài dùng dữ liệu thực nghiệm phỏng vấn và 6 bài dùng mô hình thống kê, và ghi nhận khoảng bão hoà phổ biến rơi vào 9 tới 17 phỏng vấn, trung bình 12 tới 13. Trên 16 phép kiểm dữ liệu phỏng vấn cụ thể mà hai tác giả xem xét, khoảng dao động rộng hơn, từ 5 tới 24 phỏng vấn, tuỳ mục tiêu bão hoà đặt ra rộng hay hẹp, chẳng hạn tìm chủ đề tổng hợp trên nhiều quốc gia đòi hỏi nhiều phỏng vấn hơn tìm ý nghĩa của một mã riêng lẻ. Hennink và Kaiser (2022) cũng lưu ý không tìm thấy quy luật rõ ràng giữa mức độ đồng nhất của quần thể và tốc độ bão hoà, nên các con số này chỉ là điểm tham chiếu, không phải chuẩn áp dụng máy móc cho mọi đề tài.

Ví dụ: Một đề tài phỏng vấn 15 giảng viên cùng một khoa về trải nghiệm chuyển đổi giáo trình vẫn cần theo dõi xem các chủ đề mới còn xuất hiện hay không sau mỗi vài cuộc phỏng vấn, thay vì dừng lại ở một con số định sẵn, vì Hennink và Kaiser (2022) không tìm thấy quy luật rõ ràng giữa độ đồng nhất của quần thể và tốc độ bão hoà.

Một bản hướng dẫn phỏng vấn cần những phần nào?

Trả lời thẳng: Một bản hướng dẫn phỏng vấn (interview guide) cho một buổi phỏng vấn bán cấu trúc thường gồm phần mở đầu giới thiệu mục đích và xin sự đồng thuận, một danh sách câu hỏi cốt lõi bám sát câu hỏi nghiên cứu, và các câu hỏi đào sâu đi kèm mỗi câu hỏi cốt lõi để khai thác thêm khi người tham gia trả lời còn chung chung.

Bằng chứng: Knott, Rao, Summers và Teeger (2022), trong Nature Reviews Methods Primers, dành hẳn một bước riêng cho việc thiết kế khung chủ đề (topic guide) trước khi tiến hành phỏng vấn định tính. George (2022) lưu ý phỏng vấn bán cấu trúc dùng câu hỏi mở theo khung chủ đề định trước, nhưng người phỏng vấn được linh hoạt thay đổi thứ tự và thêm câu hỏi tuỳ theo diễn biến cuộc trò chuyện.

Ví dụ: Nếu câu hỏi nghiên cứu của bạn là "Sinh viên trải nghiệm thế nào khi chuyển từ học trực tiếp sang trực tuyến", bản hướng dẫn có thể gồm một danh sách câu hỏi cốt lõi xoay quanh cảm nhận, khó khăn, chiến lược thích nghi và mong muốn hỗ trợ, mỗi câu kèm vài câu hỏi đào sâu để mời người tham gia kể thêm ví dụ cụ thể.

Câu hỏi dò sâu trong phỏng vấn bán cấu trúc dùng khi nào?

Trả lời thẳng: Câu hỏi dò sâu (probe) là câu hỏi nối tiếp được đặt ra ngay trong buổi phỏng vấn, dùng để mời người tham gia nói thêm về một ý đã đề cập, làm rõ một câu trả lời còn mơ hồ, hoặc xin một ví dụ cụ thể thay vì chỉ nghe một nhận xét chung chung.

Bằng chứng: Symbaluk và Hall (2024), trong chương về phỏng vấn định tính, mô tả phỏng vấn định tính là một kỹ thuật đòi hỏi người phỏng vấn chủ động lắng nghe và phản hồi ngay trong cuộc trò chuyện để làm rõ ý nghĩa trải nghiệm của người tham gia, thay vì chỉ đọc lần lượt các câu hỏi đã soạn sẵn. Hai tác giả dẫn Rubin và Rubin gọi đây là cách phỏng vấn "phản hồi", tức cách tiếp cận "coi trọng sự linh hoạt của thiết kế và kỳ vọng người phỏng vấn thay đổi câu hỏi theo những gì họ đang học được" (Rubin & Rubin, 2012, tr. 7, trích trong Symbaluk & Hall, 2024). Câu hỏi nối tiếp được định nghĩa là những câu "gắn riêng với nhận xét mà người đối thoại vừa đưa ra" (Rubin & Rubin, 2005, tr. 136, trích trong Symbaluk & Hall, 2024). Khi người tham gia im lặng, Lune và Berg khuyên chờ tới 45 giây trước khi kết luận người đó thật sự không còn gì để nói về chủ đề đang hỏi (Lune & Berg, 2021, trích trong Symbaluk & Hall, 2024).

Ví dụ: Nếu người tham gia nói "Tôi thấy khó thích nghi với việc học trực tuyến", câu hỏi dò sâu có thể là "Anh/chị có thể kể thêm một tình huống cụ thể mà mình thấy khó thích nghi nhất không?", giúp chuyển từ một nhận xét chung sang một câu chuyện cụ thể có thể phân tích được.

Những lỗi thường gặp khi đặt câu hỏi phỏng vấn là gì?

Trả lời thẳng: Lỗi thường gặp nhất là đặt câu hỏi dẫn dắt, tức câu hỏi đã ngầm gợi ý câu trả lời mong muốn, khiến dữ liệu phản ánh giả định của người phỏng vấn hơn là quan điểm thật của người tham gia. Một lỗi khác là lạm dụng câu hỏi bắt đầu bằng "tại sao" liên tiếp, cách hỏi này có thể khiến người tham gia cảm thấy như đang bị chất vấn thay vì được mời chia sẻ.

Bằng chứng: Cairns-Lee, Lawley và Tosey (2022), trên The Journal of Applied Behavioral Science, cảnh báo câu hỏi dẫn dắt ảnh hưởng tới độ tin cậy của dữ liệu phỏng vấn, vì nó khiến người tham gia có xu hướng trả lời theo hướng người phỏng vấn đã ngầm gợi ý thay vì nêu quan điểm thật của mình, và kêu gọi người nghiên cứu tự phản tư về cách mình đặt câu hỏi trong suốt quá trình phỏng vấn.

Ví dụ: Thay vì hỏi "Anh/chị có nghĩ chính sách này không công bằng không?" (đã ngầm gợi ý câu trả lời), câu hỏi trung lập hơn là "Anh/chị nhìn nhận thế nào về chính sách này?", để người tham gia tự đưa ra đánh giá của mình thay vì xác nhận giả định của người phỏng vấn.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp phỏng vấn nghiên cứu khoa học có bắt buộc phải ghi âm không?
Yêu cầu ghi âm khác nhau tuỳ trường và tuỳ hội đồng đạo đức nghiên cứu, nên bạn nên kiểm tra quy chế cụ thể của nơi mình theo học trước khi quyết định. Nhìn chung, ghi âm kèm sự đồng thuận của người tham gia giúp bạn tập trung vào cuộc trò chuyện thay vì vừa hỏi vừa ghi chép. Nếu người tham gia không đồng ý, ghi chép chi tiết ngay sau buổi phỏng vấn là phương án thay thế. Khi lên kế hoạch, Symbaluk và Hall (2024) gợi ý dự trù khoảng 90 phút cho một buổi phỏng vấn định tính, và ghi nhận sinh viên trong một lớp phương pháp định tính nâng cao mất trung bình 6 tới 8 giờ để chép lại một buổi phỏng vấn 90 phút.

Phỏng vấn sâu có phải lúc nào cũng cần bảng câu hỏi cố định không?
Không. Chỉ phỏng vấn có cấu trúc mới dùng đúng một bộ câu hỏi cố định theo thứ tự cố định. Phỏng vấn bán cấu trúc, dạng thường gặp trong luận văn, chỉ cần một khung chủ đề định trước và cho phép linh hoạt thứ tự cùng câu hỏi đào sâu tuỳ theo câu trả lời của người tham gia.

Nên phỏng vấn bao nhiêu người là đủ cho một luận văn thạc sĩ?
Không có con số cố định cho mọi đề tài, nhưng tổng quan của Hennink và Kaiser (2022) cho thấy khoảng 9 tới 17 phỏng vấn là mức phổ biến khi quần thể tương đối đồng nhất và câu hỏi nghiên cứu tương đối hẹp. Cỡ mẫu cụ thể vẫn cần bàn với giảng viên hướng dẫn, vì còn phụ thuộc yêu cầu riêng của từng đề cương.

Phỏng vấn sâu và phỏng vấn nhóm tập trung khác nhau thế nào?
Phỏng vấn sâu là đối thoại riêng giữa người phỏng vấn và một người tham gia, khai thác trải nghiệm cá nhân ở mức chi tiết cao. Phỏng vấn nhóm tập trung (focus group) tập hợp nhiều người cùng lúc để quan sát cách họ trao đổi và phản ứng với ý kiến của nhau, phù hợp hơn khi bạn cần hiểu động lực thảo luận nhóm chứ không chỉ góc nhìn cá nhân. Theo Symbaluk và Hall (2024), phần lớn nhóm tập trung có từ 5 tới 10 người tham gia, và dữ liệu của cả nhóm trở thành đơn vị phân tích (Ritchie et al., 2014, trích trong Symbaluk & Hall, 2024). Về cỡ mẫu, Hennink và Kaiser (2022) ghi nhận các nghiên cứu thực nghiệm đạt bão hoà với 4 tới 8 buổi thảo luận nhóm tập trung.

Làm sao tránh đặt câu hỏi dẫn dắt khi phỏng vấn?
Soạn câu hỏi ở dạng trung lập, tránh ngầm gợi ý câu trả lời mong muốn, và ưu tiên câu hỏi mời kể ("Anh/chị có thể kể thêm về...") thay vì hỏi thẳng "tại sao" liên tiếp. Đọc lại bản hướng dẫn phỏng vấn trước buổi phỏng vấn, tốt nhất có người khác đọc kiểm cùng, cũng giúp phát hiện câu hỏi dẫn dắt sớm hơn.

Nếu tôi phân vân giữa phỏng vấn sâu và khảo sát cho luận văn của mình, nên hỏi ai trước?
Trước tiên hỏi giảng viên hướng dẫn, vì lựa chọn phương pháp ảnh hưởng trực tiếp tới bảng thời gian và cấu trúc đề cương. Song song đó, dịch vụ cố vấn luận văn 1:1 của MAAS có chuyên gia đúng chuyên ngành, cùng bạn cân nhắc phương pháp phù hợp và góp ý cho bản hướng dẫn phỏng vấn bạn tự thiết kế qua từng giai đoạn. Bạn vẫn là người thực hiện phỏng vấn và viết bài, chuyên gia chỉ định hướng phương pháp.

Nên làm gì tiếp theo

Phỏng vấn sâu là một trong các phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp, và bài dữ liệu sơ cấp và thứ cấp khác nhau ở điểm nào đặt phương pháp này cạnh khảo sát, quan sát và thực nghiệm để bạn so sánh trước khi chọn.

Nếu bạn đang phân vân giữa phỏng vấn sâu, khảo sát, hay kết hợp cả hai cho luận văn của mình, đội cố vấn của MAAS có thể cùng bạn nhìn lại câu hỏi nghiên cứu và chọn hướng phù hợp. Đặt buổi tư vấn miễn phí 15 phút qua trang liên hệ, hoặc tìm hiểu thêm về dịch vụ cố vấn luận văn 1:1 của MAAS. Nếu chuyên gia đồng hành hiện tại chưa hợp với hướng nghiên cứu của bạn, MAAS sẵn sàng đổi chuyên gia phù hợp hơn.

References

Cairns-Lee, H., Lawley, J., & Tosey, P. (2022). Enhancing researcher reflexivity about the influence of leading questions in interviews. The Journal of Applied Behavioral Science, 58(1), 164-188. https://doi.org/10.1177/00218863211037446

George, T. (2022, March 10). Types of interviews in research: Guide & examples. Scribbr. https://www.scribbr.com/methodology/interviews-research/

Guest, G., Bunce, A., & Johnson, L. (2006). How many interviews are enough? An experiment with data saturation and variability. Field Methods, 18(1), 59-82. https://doi.org/10.1177/1525822x05279903

Hennink, M., & Kaiser, B. N. (2022). Sample sizes for saturation in qualitative research: A systematic review of empirical tests. Social Science & Medicine, 292, 114523. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2021.114523

Knott, E., Rao, A. H., Summers, K., & Teeger, C. (2022). Interviews in the social sciences. Nature Reviews Methods Primers, 2, 73. https://doi.org/10.1038/s43586-022-00150-6

Symbaluk, D. G., & Hall, R. (2024). Chapter 9: Qualitative interviewing. MacEwan Open Books. https://openbooks.macewan.ca/researchmethods/chapter/chapter-9-qualitative-interviewing/